Người ta thường nói: “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.” Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường như thế nào, dễ chịu ảnh hưởng bởi những người ở bên cạnh.
Đi theo đàn ruồi sẽ tìm thấy nơi ô uế, đi theo đàn ong sẽ tìm thấy những bông hoa ngọt ngào. Con người cũng vậy, khi sống lâu trong môi trường nào đó, chúng ta dần bị ảnh hưởng bởi cách suy nghĩ, cách sống và cảm xúc của môi trường ấy.
Với trẻ nhỏ, điều này càng rõ ràng hơn. Bởi khi chưa đủ trưởng thành để tự hình thành nhận thức riêng, trẻ thường học cách nhìn thế giới thông qua phản ứng và thái độ của những người xung quanh.
Trong tâm lý học, điều này được gọi là “tham chiếu xã hội”, tức là trẻ sẽ quan sát những người quan trọng với mình để hiểu điều gì là đúng sai, an toàn hay nguy hiểm, đáng yêu thương hay cần sợ hãi.
Nói cách khác, tính cách, cảm xúc và cách ứng xử của trẻ phần lớn được nuôi dưỡng từ chính những người gần gũi nhất với con mỗi ngày.
Và trong hành trình trưởng thành ấy, ba người có ảnh hưởng sâu sắc nhất thường chính là bố mẹ và thầy cô giáo.
Người bố: Cách trẻ đối mặt với thất bại là nền tảng cho sự tự tin của con trong cuộc sống
Một nữ phóng viên từng kể về cuộc trò chuyện của chị với một doanh nhân thành đạt. Công ty của ông khá nổi tiếng và công việc kinh doanh rất phát triển. Nhưng ông có một thói quen đặc biệt: mỗi khi nhân viên đưa ra ý tưởng mới mà ông chưa từng nghĩ tới, phản ứng đầu tiên của ông gần như luôn là từ chối.
“Không được.”
“Quá mạo hiểm.”
“Đã nghĩ đến hậu quả chưa?”
Điều đáng nói là ông không phải người bảo thủ hay vô lý. Sau khi bình tĩnh suy nghĩ lại, nhiều lần ông nhận ra những đề xuất ấy thực sự rất tốt. Nhưng phản ứng phủ định ban đầu lại xuất hiện quá nhanh, như một thói quen khó kiểm soát.
Sau này, trong một buổi chia sẻ, ông mới hiểu nguyên nhân bắt nguồn từ tuổi thơ của mình.
Bố ông là một kỹ sư rất nghiêm khắc và cầu toàn. Khi còn nhỏ, chỉ cần lắp sai một miếng Lego, bố sẽ tháo ra ngay và yêu cầu làm lại từ đầu. Nếu kết quả học tập không tốt, ông không bị la mắng, nhưng cha sẽ im lặng suốt nhiều ngày.
Dần dần, cậu bé ngày ấy hình thành suy nghĩ rằng, mắc lỗi là điều không được phép xảy ra.
Chính vì vậy, khi trưởng thành, ông trở thành người rất khó chấp nhận sai sót, không chỉ với bản thân mà cả với người khác. Phản ứng phủ nhận mọi rủi ro ngay từ đầu thực chất là một cơ chế tự bảo vệ mà ông đã mang theo từ nhỏ: chỉ cần không thử, sẽ không mắc sai lầm.
Nhiều người nghĩ rằng vai trò của người bố nằm ở việc kiếm được bao nhiêu tiền hay dạy con bao nhiêu đạo lý. Nhưng thật ra, điều ảnh hưởng đến trẻ sâu sắc hơn lại là cách người bố sống mỗi ngày.
Trong mắt con trẻ, bố thường là hình mẫu về sức mạnh và cách đối diện với cuộc sống.
"Khi gặp khó khăn, bố bình tĩnh hay nóng nảy?
Khi thất bại, bố suy ngẫm hay đổ lỗi?
Khi áp lực, bố đối mặt hay trốn tránh?"
Trẻ không cần được dạy quá nhiều bằng lời. Chỉ cần quan sát cách bố hành xử mỗi ngày, các em cũng đang âm thầm học theo.
Người mẹ: Duy trì sự ổn định về mặt cảm xúc là nguồn an toàn cho trẻ
Người phụ nữ ngoài 30 tuổi, công việc ổn định, sự nghiệp thành công, nhưng chuyện tình cảm luôn gặp nhiều bất an.
Mỗi khi đang trong một mối quan hệ, nếu người yêu không trả lời tin nhắn trong vài tiếng, cô bắt đầu lo lắng, đứng ngồi không yên rồi liên tục nhắn hỏi:
“Anh đang làm gì vậy?” “Anh giận em à?” “Anh không muốn nói chuyện với em nữa sao?”
Cô hiểu rằng phản ứng của mình có phần quá mức, nhưng lại rất khó kiểm soát cảm xúc.
Sau này, khi nhìn lại tuổi thơ, cô mới nhận ra mọi thứ đều có nguyên nhân.
Mẹ cô là người rất thất thường về cảm xúc. Có lúc bà ôm con gái vào lòng, dịu dàng gọi là “bé cưng”. Nhưng cũng có những ngày tâm trạng không tốt, bà lạnh lùng và gần như không nói với con câu nào suốt nhiều ngày.
Vì vậy, cô bé ngày ấy luôn sống trong trạng thái thấp thỏm. Mỗi lần mở cửa bước vào nhà, cô không biết mình sẽ gặp một nụ cười hay sự im lặng lạnh nhạt. Để thích nghi, cô dần học cách quan sát sắc mặt và cảm xúc của mẹ.
Chỉ cần mẹ cau mày, cô sẽ lặng lẽ trở về phòng. Nghe mẹ thở dài, cô vội vàng làm xong bài tập để mẹ không phiền lòng. Chỉ khi mẹ vui vẻ, cô mới dám xin một cây kem hay ôm mẹ làm nũng.
Kỹ năng ấy từng giúp cô tránh bị tổn thương trong tuổi thơ. Nhưng khi trưởng thành, lại khiến cô luôn bất an trong các mối quan hệ. Chỉ một khoảng im lặng ngắn từ người mình yêu cũng đủ khiến cô cảm thấy mình sắp bị bỏ rơi.
Bởi sâu bên trong, cô chưa từng thật sự tin rằng mình sẽ được yêu thương ổn định và an toàn.
Các nghiên cứu tâm lý cũng cho thấy, trạng thái cảm xúc của người mẹ ảnh hưởng rất lớn đến cảm giác an toàn của trẻ. Trẻ nhỏ thường học cách nhìn thế giới thông qua cảm xúc của người chăm sóc gần gũi nhất với mình.
Nếu mẹ ổn định, trẻ sẽ cảm nhận rằng thế giới này an toàn. Nếu mẹ thường xuyên thất thường, trẻ dễ sống trong tâm thế phải dè chừng và cảnh giác.
Câu chuyện khác về người mẹ làm nghề bán cá ngoài chợ. Cuộc sống của bà rất vất vả. Mỗi ngày bà dậy từ 3 giờ sáng, đôi tay đầy những vết nứt vì nước lạnh và công việc nặng nhọc.
Nhưng dù bận rộn đến đâu, mỗi chiều sau khi tan chợ, bà đều về nhà, tắm rửa sạch sẽ, thay quần áo thoải mái rồi ngồi ăn cơm và trò chuyện cùng con gái.
Bà từng nói: “Tôi không cho con được cuộc sống đủ đầy, nhưng ít nhất khi ở cạnh con, tôi muốn lòng mình bình yên.”
Con gái bà không phải học sinh xuất sắc nhất lớp, nhưng giáo viên nhận xét cô bé có một điều rất đặc biệt, dù gặp chuyện gì cũng không dễ hoảng loạn hay mất bình tĩnh.
Đó chính là cảm giác an toàn mà người mẹ đã âm thầm trao cho con suốt những năm tháng trưởng thành. Thật ra, một người mẹ ổn định không có nghĩa là không bao giờ buồn, mệt hay nổi nóng. Điều quan trọng hơn là để con hiểu rằng, cảm xúc của mẹ có thể thay đổi nhất thời, nhưng tình yêu dành cho con thì luôn còn đó.
Giáo viên: Một lời nhận xét bâng quơ có thể trở thành "tiếng ồn nền" trong tâm trí trẻ suốt 20 năm
Lý Trọng Anh - một chàng trai trẻ, tốt nghiệp một trường đại học danh tiếng, sở hữu kỹ năng làm việc xuất sắc, nhưng mỗi khi cần phải phát biểu trước công chúng hoặc báo cáo cho cấp trên, anh lại trở nên lo lắng đến mức giọng nói run rẩy và lòng bàn tay đổ mồ hôi. Anh đã thử nhiều phương pháp khác nhau, nhưng không cách nào hiệu quả.
Sau đó, trong một buổi tư vấn, anh kể rằng, khi còn lớp ba, trong giờ học tiếng Anh, cô giáo yêu cầu anh đứng lên đọc to đoạn văn. Anh hơi lắp bắp, cô giáo cười và nói: "Sao giọng con nghe như vịt ộp vậy?"
Cả lớp bật cười ồ lên. Lúc đó, anh cười, nghĩ rằng mọi chuyện đã kết thúc.
Nhưng giọng nói đó cứ vang vọng trong đầu anh từ đó về sau. Mỗi khi anh cố gắng nói, giọng nói ấy lại tự động vang lên: "Đừng làm hỏng chuyện, đừng nói lắp như một thằng ngốc."
Hai mươi năm sau, người giáo viên đã quên từ lâu những lời mình vừa nói. Nhưng "trò đùa" đó lại trở thành âm thanh nền quen thuộc trong tâm trí anh.
Sức mạnh của một giáo viên không nằm ở việc dạy bao nhiêu kiến thức, mà nằm ở việc có khiến đứa trẻ cảm thấy mình xứng đáng được tin tưởng hay không.
Một giáo viên giỏi không biến mọi đứa trẻ thành học sinh xuất sắc, mà là giúp học sinh có điểm tốt không trở nên kiêu ngạo, và những học sinh có điểm kém không cảm thấy tự ti, để mọi đứa trẻ đều cảm thấy "ổn".
Đạo Hành Chí từng nói rằng giáo dục là "cây này lay động cây kia, mây này đẩy mây kia, tâm hồn này thức tỉnh tâm hồn khác". Nhưng trên thực tế, mọi chuyện phụ thuộc vào ánh mắt của giáo viên, cuộc trò chuyện, hay buổi lắng nghe kiên nhẫn.
Tóm lại, người bố, mẹ, thầy cô. Ba người này là những "tấm gương" đầu tiên mà trẻ nhìn thấy.
Thông qua những điều đó, trẻ nhìn nhận được bản thân mình là ai, liệu mình có xứng đáng được yêu thương hay không, và mình có thể đi đến đâu.
Nhưng có một vấn đề thường bị bỏ qua là ai cũng cảm thấy mệt mỏi, lo lắng, có những lúc suy sụp tinh thần và bất lực.
Người bố có thể đã gặp phải những khó khăn trong công việc và khi về nhà lại trở nên im lặng và thu mình với các con. Người mẹ có thể bị choáng ngợp bởi áp lực cuộc sống và mất kiên nhẫn với con mình. Trong khi, giáo viên đôi khi phải đối phó với hàng chục học sinh và rất nhiều nhiệm vụ khác nhau, khiến năng lượng dần cạn kiệt. Do đó, nền giáo dục tốt nhất không phải là kiểm soát con cái, mà nên kiểm soát bản thân trước tiên.
