Nhiều ca bệnh xuất hiện trong trường học không phải là ngẫu nhiên
Gần đây, việc phát hiện một số ca não mô cầu tại một trường học trên địa bàn TP.HCM đã gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn cho cộng đồng. Không ít người đặt ra câu hỏi, bệnh do vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) được xếp vào nhóm bệnh có tỷ lệ mắc tương đối thấp so với cúm, sởi hay sốt xuất huyết. Vậy tại sao một căn bệnh "ít gặp" lại có thể bất ngờ gây hoang mang dư luận?
TS.BS Lê Kiến Ngãi - Trưởng khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn (Bệnh viện Nhi Trung ương) cho biết: “Sở dĩ bệnh do vi khuẩn não mô cầu có thể bùng phát là do sự lây truyền âm thầm của vi khuẩn, môi trường sống tập trung và gánh nặng tàn khốc mà nó gây ra - một căn bệnh mà "chỉ 1 ca xuất hiện cũng đã là quá đủ" để báo động đỏ cho toàn hệ thống y tế”.
Theo TS Ngãi, vi khuẩn não mô cầu lây qua các giọt bắn dịch tiết hô hấp khi ho, hắt hơi, nói chuyện gần hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân, vi khuẩn truyền từ người này sang người khác mà không ai hay biết. Khi gặp một cá thể cảm nhiễm có hệ miễn dịch chưa có bảo vệ, vi khuẩn mới vượt qua hàng rào niêm mạc họng, xâm nhập vào máu và màng não để gây bệnh cấp tính. Đáng nói, chính những người lành mang trùng bệnh lại không hề có triệu chứng lâm sàng, vì thế khó để truy vết nguồn lây.
Viêm não mô cầu rất nguy hiểm, chỉ một ca mắc sẽ gây hệ lụy rất lớn tới sức khỏe. Ảnh minh họa.
Với việc xuất hiện các ca bệnh ở trường học trong thời gian qua, bác sĩ Ngãi cho rằng đây không phải là ngẫu nhiên. Chính môi trường tập trung đông người là điều kiện lý tưởng nhất cho sự phát tán của vi khuẩn não mô cầu do hội tụ đủ ba yếu tố:
- Mật độ tiếp xúc cao: Học sinh sinh hoạt, học tập và nghỉ ngơi trong không gian kín, thường xuyên bật điều hòa và thiếu thông thoáng khí tự nhiên. Các bề mặt, đặc biệt là những vị trí thường xuyên có sự tiếp xúc chung ít khi được vệ sinh đầy đủ.
- Hành vi xã hội đặc thù: Thói quen dùng chung cốc nước, thìa, đũa, đồ dùng học tập hoặc tiếp xúc gần gũi ở lứa tuổi học đường làm tăng vọt tốc độ lây truyền qua giọt bắn.
- Quần thể cảm nhiễm nhạy cảm: Trẻ em và thanh thiếu niên có tỷ lệ giao lưu xã hội cao nhưng mức độ miễn dịch bảo vệ đối với các chủng não mô cầu lại không đồng đều. Khi một chủng vi khuẩn độc lực cao xuất hiện, nó nhanh chóng lan truyền ngang, biến vài ca mang trùng rải rác thành một ổ dịch bùng phát.
Chỉ một ca mắc cũng gây gánh nặng bệnh tật
Ông Ngãi cho rằng, dù tỷ lệ mắc viêm não mô cầu thấp hơn so với các bệnh truyền nhiễm khác, nhưng “chỉ một ca là quá đủ”, bởi gánh nặng bệnh tật là vô cùng tàn khốc. Bác sĩ Ngãi chỉ rõ sự tàn khốc của bệnh như sau:
- Diễn tiến thần tốc: Từ một người hoàn toàn khỏe mạnh với triệu chứng sốt hay đau họng ban đầu, bệnh có thể chuyển sang sốc nhiễm trùng huyết, viêm màng não mủ và tử vong chỉ trong vòng 24 giờ.
- Tỷ lệ tử vong cao: Dù được chẩn đoán sớm và điều trị bằng kháng sinh hiện đại tại các khoa hồi sức tích cực (ICU), tỷ lệ tử vong vẫn ở mức rất cao, từ 10% đến 15%.
- Di chứng nặng nề suốt đời: Khoảng 10–20% người bệnh sống sót phải chịu đựng các di chứng vĩnh viễn như đoạn chi (tháo khớp tay/chân do hoại tử tử ban), điếc hoàn toàn, tổn thương não, động kinh hoặc suy thận mạn tính.
Chính vì vậy, đối với bệnh do não mô cầu, con số thống kê tỷ lệ mắc thấp hoàn toàn bị che lấp bởi độc tính tàn phá. Chỉ một ca bệnh duy nhất xuất hiện đã đủ để đe dọa tính mạng của cả một tập thể. Thống kê cho thấy, có khoảng 10–20% người bệnh sống sót phải chịu đựng các di chứng vĩnh viễn do bệnh viêm não mô cầu.
Tiêm vắc xin đảm bảo độ bao phủ miễn dịch là biện pháp phòng bệnh hiệu quả. Ảnh minh họa.
Một vấn đề nữa bác sĩ Ngãi lo ngại đó là khoảng trống miễn dịch cộng đồng. Tỷ lệ tiêm chủng vắc xin não mô cầu trong cộng đồng hiện nay chưa đạt độ bao phủ tuyệt đối như các vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng Mở rộng, tạo điều kiện cho vi khuẩn lưu hành và gây bệnh khi có cơ hội.
Đâu là giải pháp chiến lược để phòng bệnh?
Để không còn những đợt bùng phát bất ngờ gây tổn thất nặng nề, TS Lê Kiến Ngãi cho rằng, cần triển khai đồng bộ các giải pháp dịch tễ chiến lược:
- Luôn luôn có ý thức kiểm soát môi trường và hành vi vệ sinh tốt: Mở cửa tạo thông thoáng khí tự nhiên tại các phòng học, giảm tần suất sử dụng phòng kín điều hòa. Hằng ngày lau, vệ sinh các bề mặt, lưu ý các bề mặt dùng chung. Xây dựng văn hoá vệ sinh tay thường xuyên bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp và tuyệt đối không dùng chung vật dụng cá nhân, ly uống nước.
- Tiêm chủng vắc xin chủ động và toàn diện: Khuyến cáo mạnh mẽ tiêm chủng vắc xin phòng Não mô cầu với phương châm “dự phòng rộng, dự phòng sớm”. Trẻ cần được tiêm chủng đầy đủ các vắc xin bao phủ toàn bộ 5 nhóm huyết thanh nguy hiểm (A, B, C, W-135, Y) ngay từ lứa tuổi nhỏ. Ưu tiên hoàn tất các mũi tiêm phòng não mô cầu trước khi trẻ bước vào các môi trường tập trung như nhà trẻ, trường học, ký túc xá. Có chính sách kiểm tra để tránh trẻ bị lỡ cơ hội tiêm chủng.
Trường hợp ghi nhận ca bệnh hoặc nghi ngờ cần lập tức khoanh vùng và truy vết tất cả người tiếp xúc gần (bạn cùng lớp, thầy cô, người sống cùng nhà…) để chỉ định kháng sinh dự phòng trong vòng 24 giờ đầu. Kháng sinh sẽ tiêu diệt ngay trạng thái mang trùng hầu họng, dập tắt chuỗi lây truyền. Nhanh chóng xử lý vệ sinh bề mặt bằng hoá chất khử khuẩn, kiểm soát môi trường.
