Trong nhiều gia đình, chuyện anh chị em tranh giành đồ ăn, đồ chơi, quần áo... không phải điều hiếm gặp. Có khi chỉ vì một chiếc bánh, miếng trái cây hay món ăn yêu thích, trẻ nhất quyết không cho em đụng vào phần của mình, dù bố mẹ đã nhiều lần nhắc nhở phải biết nhường nhịn.
Trước tình huống này, không ít phụ huynh cho rằng anh chị lớn hơn thì nên nhường em, bởi đó là cách dạy con biết yêu thương và chia sẻ. Thế nhưng, nếu lần nào trẻ cũng bị yêu cầu nhường phần của mình, liệu con có thực sự học được cách quan tâm đến người khác, hay chỉ dần hình thành tâm lý miễn cưỡng, ấm ức vì những mong muốn của bản thân không được tôn trọng?
Ảnh minh họa.
Ngược lại, nếu bố mẹ để con hoàn toàn tự quyết định mà không hướng dẫn, liệu trẻ có hiểu được ý nghĩa của sự sẻ chia trong các mối quan hệ? Vậy khi trẻ không chịu chia sẻ với em, bố mẹ nên xử lý thế nào để vừa tôn trọng cảm xúc và quyền lựa chọn của con, vừa giúp trẻ học cách yêu thương, nhường nhịn và chia sẻ một cách tự nguyện?
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Ngọc Vui.
Nhiều bố mẹ thường nói với con lớn: “Con là anh/chị thì phải nhường em”, kể cả khi món ăn đó là phần của con. Cách giáo dục này có thể ảnh hưởng thế nào đến tâm lý của trẻ?
Thật ra, đây cũng là một chủ đề gây tranh cãi trong giáo dục. Điều quan trọng là đây là phần của con và con có quyền lựa chọn nhường hay không. Cốt lõi là giúp con hiểu và biết cách ứng xử phù hợp: khi nào nên nhường và khi nào có thể giữ lại phần của mình.
Quan trọng hơn, hành vi của con đến từ hai yếu tố. Thứ nhất, con hiểu điều mình đang làm, không làm vì bị ép buộc mà tự nguyện. Thứ hai, con cảm thấy hài lòng và hạnh phúc với lựa chọn đó.
Vì vậy, thay vì nói với con rằng “phải nhường em”, bố mẹ có thể nói “nên nhường em” hoặc “con có thể cân nhắc việc nhường em”. Điều quan trọng là con vẫn có thể nhường cho em nhưng không cảm thấy bị ép buộc. Khi con hiểu vấn đề, tự nguyện và cảm thấy hài lòng với lựa chọn của mình, việc nhường em sẽ trở nên tích cực hơn.
Khi con nói: “Con không thích cho em ăn cùng”, bố mẹ nên phản hồi thế nào để vừa công nhận cảm xúc của con, vừa khuyến khích con học cách chia sẻ?
Tôi cho rằng vấn đề không chỉ dừng lại ở câu nói “Con không thích cho em ăn cùng” và cũng không phải lúc nào trẻ cũng có suy nghĩ như vậy. Bố mẹ có thể ngồi xuống, lắng nghe con để tìm hiểu lý do vì sao con không muốn chia sẻ, đó chỉ là cảm xúc nhất thời hay đã xuất hiện từ lâu.
Con cảm thấy thế nào khi nói rằng không thích cho em ăn cùng? Phía sau sự không thích đó là điều gì? Có thể là sự hờn dỗi, ganh tị hoặc cảm giác mình bị bố mẹ thiên vị em. Khi hiểu được nguyên nhân, bố mẹ có thể lắng nghe và từ đó định hướng cho con cách ứng xử phù hợp.
Ở bất kỳ độ tuổi nào, trẻ cũng cần được giúp hiểu rằng có những hành vi liên quan đến nguyên tắc và đạo đức, chẳng hạn như không nói dối, không đánh bạn.
Tuy nhiên, cũng có những việc trẻ có quyền lựa chọn, chẳng hạn không chia sẻ đồ ăn với em hoặc giữ lại phần của mình, bởi đó là quyền lợi của trẻ. Bố mẹ có thể nhẹ nhàng hướng dẫn để con hiểu mình nên làm gì. Chẳng hạn, anh chị có thể nhường em, nhưng trẻ cũng cần được dạy về nguyên tắc nhường như thế nào, nhường cho ai, nhường vào lúc nào và với thái độ ra sao.
Làm thế nào để phân biệt giữa việc trẻ có quyền giữ phần ăn của mình và việc trẻ quá ích kỷ, không biết quan tâm đến người khác?
Thực ra, cần phân biệt rõ vấn đề này. Một số trẻ có suy nghĩ rằng mọi người phải làm cho mình, trong khi bản thân không có nghĩa vụ làm gì cho người khác. Cách suy nghĩ này dễ khiến trẻ hình thành tính ích kỷ.
Tuy nhiên, cũng cần xem xét một số trường hợp cụ thể. Thứ nhất, với những món đồ chơi trẻ vừa mới có được và đang rất yêu thích. Thứ hai, với những món ăn trẻ đã mong chờ từ lâu, chẳng hạn lần đầu tiên được ăn hoặc lâu rồi mới được ăn lại. Sự háo hức và mong đợi đó có thể ảnh hưởng đến quyết định chia sẻ của trẻ.
Chẳng hạn, trong ngày sinh nhật, trẻ được tặng một món quà và muốn chơi trước. Đó là món quà của trẻ, khi đang rất vui với món quà đó, trẻ có quyền nói không thay vì ngay lập tức phải chia sẻ với người khác. Nhưng sau một tuần hoặc hai tuần, khi trẻ đã quen với món quà, bố mẹ có thể từ từ hướng dẫn con học cách chia sẻ với em.
Đồng thời, bố mẹ cũng cần hướng dẫn em biết chia sẻ lại khi anh chị đã chia sẻ với mình. Bản chất của một mối quan hệ lành mạnh là có sự cho và nhận, được chia sẻ, được trao đi và cũng được nhận lại. Trẻ cũng xứng đáng có được một mối quan hệ như vậy.
Làm thế nào để xây dựng mối quan hệ anh chị em gắn bó, biết quan tâm nhau mà không biến con lớn thành người luôn phải nhường nhịn?
Đây là một vấn đề đáng lưu ý. Chúng ta dễ cho rằng con lớn có nghĩa vụ nhường nhịn, còn con nhỏ chỉ cần được nhận, nhưng đây là quan điểm giáo dục chưa phù hợp và có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa anh chị em.
Vì vậy, bố mẹ cần căn cứ vào độ tuổi và đặc điểm của từng con để giúp các con xây dựng mối quan hệ bình đẳng, biết nhường nhịn, giúp đỡ và chia sẻ với nhau. Quan trọng hơn, bố mẹ cần đồng hành để con hiểu được niềm vui và giá trị của việc cùng sát cánh, hỗ trợ nhau khi cần thiết.
