Trong giai đoạn đầu đời, khả năng nhận thức thế giới, khám phá môi trường và tiếp thu thông tin của trẻ phát triển nhanh chóng, nhưng khả năng kiểm soát cảm xúc, quản lý xung động và tự điều chỉnh bản thân cần nhiều năm để bắt kịp. Điều này đặc biệt đúng với hai kiểu trẻ em sau đây, đôi khi "khó dạy", nhưng biểu thị não bộ và trí thông minh đang dần phát triển tốt.
Trẻ luôn tràn đầy năng lượng khó đi vào giấc ngủ
Trước 6 tuổi, não bộ của trẻ phát triển mạnh mẽ. Mỗi ngày, con liên tục tiếp nhận những thông tin mới, khám phá môi trường xung quanh và hình thành thêm nhiều kết nối thần kinh. Vì thế, có những em bé dường như luôn tràn đầy năng lượng, khó “chậm lại” khi đến giờ ngủ.
Việc trẻ khó đi vào giấc ngủ đôi khi xuất phát từ sự tò mò và nhu cầu khám phá vẫn còn rất mạnh. Khi người lớn đã biết rằng “đến giờ ngủ rồi, những chuyện khác để ngày mai”, trẻ lại chưa có khả năng tự điều chỉnh tốt như vậy. Não bộ của con vẫn đang học cách chuyển từ trạng thái hứng thú, khám phá sang thư giãn và nghỉ ngơi. Chỉ một câu “đến giờ ngủ rồi” đôi khi chưa đủ để con thực sự sẵn sàng đi ngủ.
Bởi vậy, điều quan trọng là giúp trẻ hình thành một nhịp sinh hoạt quen thuộc trước giờ ngủ. Những tín hiệu lặp lại mỗi tối sẽ giúp con dần hiểu rằng thời gian vui chơi và khám phá đã kết thúc, cơ thể cũng cần chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi.
Bố mẹ có thể bắt đầu bằng một chuỗi hoạt động đơn giản: tắm nước ấm, thay đồ ngủ, giảm ánh sáng trong phòng, sau đó cùng con đọc một hoặc hai cuốn sách với giọng nói nhẹ nhàng. Khi đọc xong, hạn chế trò chuyện hoặc chơi thêm, chỉ cần nhẹ nhàng nói: “Hôm nay mình đọc sách đến đây thôi, giờ con ngủ nhé.”
Khi trình tự này được duy trì đều đặn, trẻ sẽ dần hình thành một tín hiệu quen thuộc trước giờ ngủ. Đến một thời điểm, nếu những hoạt động quen thuộc ấy diễn ra, con sẽ dễ dàng nhận biết rằng đã đến lúc tạm gác những điều thú vị lại và nghỉ ngơi.
Trẻ có cảm xúc quá mãnh liệt, đôi khi nhạy cảm và thanh đổi nhanh chóng
Một số trẻ phản ứng với mọi chuyện mạnh mẽ hơn những bạn đồng trang lứa. Khi không được đáp ứng điều mình mong muốn, con có thể khóc rất lâu. Ví dụ, khi công trình xếp hình vừa hoàn thành bị đổ, con buồn bã hoặc tức giận mãi không nguôi. Đôi khi, chỉ một câu nói bình thường cũng khiến con cảm thấy mình bị đối xử không công bằng.
Những lúc như vậy, bố mẹ dễ nghĩ rằng con quá nhạy cảm, được nuông chiều hoặc có tính khí nóng nảy. Tuy nhiên, cảm xúc mạnh không nhất thiết đồng nghĩa với sự bướng bỉnh. Ở một số trẻ, hệ thống tiếp nhận và xử lý cảm giác hoạt động khá nhạy, khiến con cảm nhận môi trường xung quanh một cách sâu sắc hơn.
Trong khi đó, những vùng não liên quan đến cảm xúc phát triển mạnh từ sớm, còn vỏ não trước trán, khu vực tham gia vào việc kiểm soát xung động và điều chỉnh cảm xúc vẫn đang tiếp tục hoàn thiện. Vì vậy, trẻ có thể cảm nhận nỗi thất vọng, tức giận hay sợ hãi rất rõ ràng nhưng chưa biết cách tự điều chỉnh những cảm xúc ấy.
Điều này cũng lý giải vì sao một số trẻ cần nhiều thời gian hơn để bình tĩnh sau một chuyện tưởng chừng rất nhỏ.
Tuy nhiên, sự nhạy cảm về cảm xúc cũng mang đến cho trẻ một khả năng đáng quý. Khi dễ nhận ra những thay đổi nhỏ trong môi trường, trẻ cũng thường chú ý hơn đến cảm xúc của người khác. Chẳng hạn, con có thể nhanh chóng nhận ra mẹ đang buồn, nhận thấy giọng nói của bố khác thường hoặc tò mò khi nhìn thấy một bạn nhỏ đang khóc.
Khả năng cảm nhận tinh tế ấy chính là một nền tảng quan trọng để trẻ từng bước hiểu bản thân và đồng cảm với người khác.
Điều bố mẹ cần làm là giúp con chuyển từ “cảm xúc rất mạnh” sang “hiểu được cảm xúc của mình”.
Ví dụ, nếu con mặc bộ quần áo mới rồi liên tục kéo cổ áo, khó chịu và cáu gắt. Nếu chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài, bố mẹ dễ nghĩ con đang làm nũng. Nhưng khi quan sát kỹ, bố mẹ nhận ra chiếc mác bên trong đang cọ vào cổ khiến con khó chịu.
Lúc này, thay vì yêu cầu con ngừng quấy, bố mẹ có thể nhẹ nhàng hỏi: “Con thấy cổ áo khó chịu phải không? Có phải chiếc mác đang làm con ngứa không?”
Khi được gợi ý như vậy, trẻ bắt đầu học cách kết nối cảm giác – nguyên nhân – lời nói. Lần sau khi gặp tình huống tương tự, con sẽ dần biết diễn đạt: “Cổ áo làm con ngứa”, “Con không thích cảm giác này” thay cho việc khóc hoặc cáu gắt.
Đó chính là một bước quan trọng trong quá trình phát triển khả năng nhận diện và điều chỉnh cảm xúc. Khi trẻ gọi tên được điều mình đang cảm thấy, con cũng dễ hiểu chuyện gì đang xảy ra và tìm cách giải quyết phù hợp hơn.
Vì vậy, những hành vi đôi khi khiến bố mẹ đau đầu không nên được nhìn nhận đơn giản là dấu hiệu của một đứa trẻ “khó bảo”. Có những em bé đang cảm nhận thế giới sâu sắc, chú ý đến nhiều điều hơn và phản ứng mạnh mẽ hơn, trong khi khả năng điều chỉnh cảm xúc vẫn đang được hình thành.
Nuôi dạy con đôi khi không phải là làm cho những tiếng khóc, cơn giận hay sự mè nheo biến mất thật nhanh. Quan trọng hơn, đó là kiên nhẫn bước vào thế giới cảm xúc, giúp con gọi tên điều mình đang trải qua và từng chút một học cách làm chủ nó.
