Khi trẻ bắt đầu đi mẫu giáo, đây là lần đầu tiên con bước vào môi trường tập thể và học cách xây dựng các mối quan hệ bên ngoài gia đình. Trường mẫu giáo không đơn thuần là nơi vui chơi, mà còn là một xã hội thu nhỏ, nơi trẻ tiếp xúc với thầy cô và những người bạn có tính cách, sở thích khác nhau.
Khi tham gia vào nhóm bạn đồng trang lứa, trẻ dần hình thành những mối quan hệ. Muốn hòa nhập, con cần học cách giao tiếp, chia sẻ và giải quyết những khác biệt với người khác.
Mỗi đứa trẻ có khả năng thích nghi khác nhau. Có trẻ cởi mở, nhanh chóng kết bạn; có trẻ lại nhút nhát, thích chơi một mình và cần nhiều thời gian hơn để làm quen với môi trường mới.
Nhà giáo dục Sukhomlinsky từng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dạy trẻ hòa đồng với mọi người. Học cách đồng cảm và thỏa hiệp là những bài học quý giá, không kém việc tiếp thu kiến thức.
Vì vậy, khi trò chuyện với con sau giờ học, bố mẹ nên quan tâm đến cả những mối quan hệ của trẻ ở trường. Con thường chơi với ai? Con có vui vẻ khi ở cùng các bạn không? Con từng xảy ra mâu thuẫn hay bị bạn từ chối chưa? Những câu hỏi nhẹ nhàng sẽ giúp bố mẹ hiểu hơn về trải nghiệm của con.
Tuy nhiên, các mối quan hệ ở trường mẫu giáo chủ yếu được hình thành và giải quyết trong môi trường tập thể. Dù bố mẹ hướng dẫn con nhiều kỹ năng giao tiếp ở nhà, trẻ vẫn cần tự thực hành khi chơi cùng bạn bè. Giáo viên cũng không phải lúc nào nắm rõ mọi tương tác giữa trẻ, nên đôi khi những khó khăn trong quan hệ bạn bè chưa được trao đổi kịp thời với phụ huynh.
Mỗi đứa trẻ có tính cách và mức độ phát triển kỹ năng xã hội riêng. Tình bạn ở trường mẫu giáo cũng có nhiều mức độ thân thiết khác nhau. Theo quan điểm giáo dục của Montessori, sự độc lập gắn liền với khả năng tự đưa ra lựa chọn. Điều này cũng đáng được chú ý khi đánh giá kỹ năng xã hội của trẻ: con có chủ động lựa chọn cách tham gia các mối quan hệ hay luôn phải chờ người khác quyết định?
Dựa trên cách trẻ tương tác với bạn bè, có thể chia thành bốn nhóm điển hình. Cách phân loại này không nhằm đánh giá trẻ ngoan hay hư, thông minh hay chậm nói, mà tập trung vào mức độ chủ động của con trong các mối quan hệ.
Nhóm trẻ chủ động kết nối
Một số trẻ có tính cách cởi mở, dễ hòa đồng và nhanh chóng tìm được bạn chơi. Khi tham gia các hoạt động ở lớp, trẻ thường tự tin bày tỏ ý kiến, lựa chọn trò chơi và trao đổi với các bạn.
Những trẻ này thường có nhiều lựa chọn trong các mối quan hệ. Khi một người bạn không muốn chơi cùng, con vẫn sẵn sàng tìm bạn khác hoặc tham gia hoạt động mình yêu thích. Trẻ không quá phụ thuộc vào sự chấp nhận của một người nào đó và ít phải cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người.
Nhóm trẻ có bạn chơi thân thiết
Trẻ thuộc nhóm này thường cần thời gian để làm quen, quan sát và tìm hiểu những người xung quanh. Qua các giai đoạn chơi một mình, quan sát bạn chơi, chơi song song rồi tham gia hoạt động chung, con dần nhận ra những bạn có sở thích và tính cách phù hợp với mình.
Khi đã tìm được những người bạn thân thiết, trẻ thường duy trì việc chơi cùng nhau trong các hoạt động hàng ngày. Các bạn nhớ đến con, chủ động rủ con tham gia và sẵn lòng dành chỗ cho con trong nhóm.
Trẻ không cần quen biết quá nhiều người. Chỉ cần có một vài mối quan hệ ổn định, con đã có cơ hội trải nghiệm cảm giác được đón nhận và thuộc về tập thể.
Nhóm trẻ thường chờ người khác lựa chọn
Một số trẻ khá trầm tính, ít chủ động bắt chuyện hoặc đề nghị chơi cùng bạn. Những đứa trẻ khác vẫn biết đến con, nhưng thường ưu tiên rủ những người bạn quen thuộc hơn.
Trẻ thuộc nhóm này thường dễ thích nghi theo hoàn cảnh. Ai rủ chơi, con cũng sẵn lòng tham gia, nhưng hiếm khi tự quyết định mình muốn chơi với ai hoặc muốn làm gì. Vì ngoan ngoãn, ít gây chuyện và hiếm khi phàn nàn, những khó khăn trong quan hệ bạn bè của con đôi khi không được bố mẹ và giáo viên chú ý.
Bề ngoài, trẻ vẫn vui vẻ và không có biểu hiện bất thường khi về nhà. Tuy nhiên, điều đó chưa chắc phản ánh đầy đủ trải nghiệm của con ở lớp. Việc ít được bạn chủ động lựa chọn cũng khiến trẻ thiếu cơ hội thể hiện mong muốn và xây dựng những mối quan hệ thân thiết.
Nhóm trẻ cố gắng làm hài lòng bạn bè
Một số trẻ gặp nhiều khó khăn hơn khi tham gia các trò chơi tập thể. Do chưa biết cách giao tiếp, chia sẻ hoặc phối hợp, con thường khó tìm được bạn chơi cùng. Nếu không có sự hỗ trợ của giáo viên, trẻ đôi khi phải dùng đồ chơi hoặc chia sẻ những thứ mình có để thu hút sự chú ý của các bạn.
Khi bị từ chối, con buồn nhưng không dám nói ra, chỉ lặng lẽ rời đi hoặc tiếp tục đi theo nhóm bạn. Vì sợ bị bỏ lại một mình, trẻ dần hình thành thói quen chiều theo mong muốn của người khác, ngay cả khi bản thân không thực sự thoải mái.
Những trẻ này cần được quan tâm để học cách bày tỏ cảm xúc, nói lên mong muốn và chấp nhận rằng không phải lúc nào mình cũng được mọi người đồng ý. Giáo viên và bố mẹ nên hỗ trợ con xây dựng sự tự tin, đồng thời tạo cơ hội để trẻ trải nghiệm những mối quan hệ tích cực.
Qua bốn nhóm trên, bố mẹ có thể nhận ra rằng kỹ năng xã hội không đơn thuần nằm ở việc trẻ có nhiều bạn hay dễ dàng hòa nhập với tập thể. Điều đáng quan tâm hơn là con có đủ tự tin để chủ động kết nối, lựa chọn người mình muốn chơi cùng và thoải mái khi quyết định dành thời gian một mình hay không.
Quyền lựa chọn trong các mối quan hệ không đồng nghĩa với việc trẻ được kiểm soát người khác hoặc luôn có được điều mình muốn. Đó là khả năng bày tỏ mong muốn, tôn trọng lựa chọn của bạn bè và không phải cố gắng làm hài lòng mọi người chỉ vì sợ bị từ chối.
Khi đồng hành cùng con, điều cần thiết là giúp con biết cách kết nối, tự tin thể hiện bản thân, tôn trọng người khác và xây dựng những mối quan hệ khiến con cảm thấy an toàn, thoải mái.
