Trên hành trình trưởng thành, mỗi đứa trẻ đều có một tính cách riêng. Có em vô tư, thoải mái trước mọi chuyện, nhưng cũng có em cẩn thận, chỉn chu và đặt ra những yêu cầu rất cao cho bản thân. Những đặc điểm này đôi khi khiến bố mẹ vừa tự hào, vừa lo lắng, đặc biệt khi con quá nhạy cảm với kết quả mình đạt được.
Thực tế, xu hướng cầu toàn ở trẻ không phải lúc nào cũng là điều tiêu cực. Nếu được thấu hiểu và định hướng đúng cách, đây có thể trở thành động lực giúp trẻ nỗ lực, kiên trì và phát huy năng lực của mình. Tuy nhiên, nếu quá mức, tính cầu toàn cũng dễ khiến trẻ rơi vào áp lực, căng thẳng và sợ thất bại.
Có những trẻ chỉ đạt 9 điểm đã òa khóc, dù đó là kết quả mà nhiều bạn khác mong muốn. Hãy viết sai một nét chữ, tô màu lem ra ngoài, trẻ đã cảm thấy thất vọng, chán nản. Không ít bố mẹ nghĩ rằng con "quá nhạy cảm" hoặc "khó tính", nhưng thực tế, đây có thể là biểu hiện của xu hướng cầu toàn.
Ảnh minh họa.
Những đứa trẻ cầu toàn thường đặt ra tiêu chuẩn rất cao cho bản thân. Các em không chỉ muốn hoàn thành công việc mà còn muốn mọi thứ phải thật hoàn hảo. Chính vì vậy, mỗi sai sót nhỏ cũng dễ khiến trẻ buồn bã, lo lắng hoặc tự trách mình.
Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có thể dần hình thành tâm lý sợ thất bại, ngại thử những điều mới vì lo mình không làm tốt. Thậm chí, một số em dễ căng thẳng trước các kỳ kiểm tra hoặc luôn cảm thấy áp lực phải trở thành người giỏi nhất.
Điều trẻ cần lúc này không phải là lời nhắc phải "cố gắng hơn nữa", mà là sự đồng hành của bố mẹ để hiểu rằng không ai có thể hoàn hảo trong mọi việc. Khi trẻ hiểu rằng giá trị của bản thân không được quyết định bởi một điểm số hay một lần mắc lỗi, các em sẽ tự tin hơn, bớt áp lực và học được cách kiên trì trước những thử thách.
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Ngọc Vui.
Theo chuyên gia, liệu sự cầu toàn của trẻ phần lớn do tính cách bẩm sinh hay chịu ảnh hưởng từ môi trường giáo dục, đặc biệt là cách bố mẹ phản ứng với điểm số và thành tích?
Thực tế, cả yếu tố di truyền và môi trường sống đều có ảnh hưởng đến tính cách của trẻ. Trong đó, xu hướng cầu toàn hoặc dễ lo âu có thể chịu tác động từ yếu tố di truyền. Những trẻ có đặc điểm này thường muốn mọi việc phải thật hoàn hảo, luôn chuẩn bị kỹ lưỡng và khó chấp nhận những sai sót hay rủi ro. Chẳng hạn, chỉ vì bị trừ 1 điểm do một lỗi nhỏ, trẻ cũng cảm thấy thất vọng hoặc khủng hoảng.
Bên cạnh đó, cách trẻ thể hiện tính cách, mức độ năng động hay khả năng thích nghi lại chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường sống và cách giáo dục của gia đình. Vì vậy, tính cầu toàn của trẻ không chỉ xuất phát từ bẩm sinh mà còn được hình thành và điều chỉnh thông qua quá trình nuôi dạy và trải nghiệm trong cuộc sống.
Có những câu nói rất quen thuộc như: "Lần sau cố lấy 10 nhé" hoặc là "Chỉ sai một câu thôi mà" hoặc là "Sao con bất cẩn thế?". Những lời góp ý này có thể vô tình khiến trẻ áp lực hơn không?
Những câu nói như: "Sao con bất cẩn thế?" nếu chỉ mang tính trách móc thì sẽ tạo ra những tác động khác nhau ở mỗi đứa trẻ. Đặc biệt với những trẻ có xu hướng cầu toàn, câu nói này dễ khiến các em tin rằng mình chưa đủ tốt và khó chấp nhận bản thân khi mắc sai sót.
Thay vì gắn lỗi với tính cách của con, bố mẹ nên tập trung vào hành vi có thể thay đổi. Chẳng hạn, thay vì nói: "Sao con bất cẩn thế?", có thể thay thế: "Lần sau con chú ý cẩn thận hơn nhé." Cách góp ý này giúp trẻ hiểu rằng mình hoàn toàn có thể cải thiện, từ đó giảm bớt áp lực và không tự gắn cho bản thân những nhãn mác tiêu cực.
Tương tự, những câu như "Chỉ có câu đó mà cũng làm sai à?" cũng dễ trở thành gánh nặng đối với những trẻ nhạy cảm và cầu toàn.
Khi trao đổi với con về kết quả học tập, bố mẹ cũng cần nhìn nhận xem điểm số đó có phản ánh đúng năng lực của trẻ hay không. Có những em đã cố gắng hết sức và kết quả đạt được phù hợp với khả năng của mình. Cũng có những trường hợp trẻ làm chưa tốt chỉ vì một chút thiếu cẩn thận trong lúc làm bài.
Ngay cả khi con mắc lỗi do bất cẩn, bố mẹ cũng không nên quy kết đó là một đặc điểm tính cách. Thay vì nói: "Sao con bất cẩn vậy", hãy nói: "Hôm nay con làm bài chưa cẩn thận." Sự khác biệt này giúp trẻ hiểu rằng lỗi sai chỉ là một hành động nhất thời, không phải là con người của mình.
Nếu tính cầu toàn khiến trẻ thường xuyên mất ngủ, lo âu trước kỳ thi, cáu gắt hoặc là khóc mỗi khi không đạt được, khi nào bố mẹ nên tìm đến chuyên gia tâm lý?
Có ba dấu hiệu bố mẹ cần lưu ý để cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ cho trẻ.
Thứ nhất, nếu những biểu hiện như lo âu, căng thẳng hoặc áp lực xuất hiện thường xuyên, không chỉ trước các kỳ thi cuối kỳ hay giữa kỳ mà cả với những bài kiểm tra 15 phút hoặc kiểm tra một tiết, bố mẹ cần quan tâm vì đây không còn là phản ứng bình thường.
Thứ hai, nếu bố mẹ đã cố gắng trò chuyện, đồng hành nhưng vẫn không thể giúp con cởi mở, hoặc trẻ không hợp tác và không chia sẻ cảm xúc của mình, thì nên cân nhắc tìm đến chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Thứ ba, căng thẳng ở mức độ vừa phải trước kỳ thi là điều bình thường, thậm chí còn giúp trẻ tập trung và nỗ lực hơn. Tuy nhiên, nếu sự căng thẳng khiến trẻ mất ngủ, lo âu kéo dài, cáu gắt, sợ hãi hoặc ảnh hưởng đến khả năng làm bài, chất lượng học tập và cuộc sống hằng ngày, bố mẹ cũng nên chủ động tìm cách hỗ trợ hoặc nhờ đến sự tư vấn của chuyên gia.
Nếu được chia sẻ một lời khuyên với những gia đình có con luôn ám ảnh bởi điểm số, chuyên gia sẽ nói gì?
Điều đầu tiên, bố mẹ cần nghiêm túc nhìn lại chính mình. Liệu bố mẹ có đang vô tình làm gương cho con bằng việc quá coi trọng thành tích và các con số hay không? Chẳng hạn, thường xuyên quan tâm đến việc kiếm được bao nhiêu tiền, ai đứng nhất lớp, bạn được bao nhiêu điểm hay liên tục so sánh kết quả học tập giữa các năm. Trẻ dễ quan sát và học theo cách người lớn nhìn nhận giá trị của bản thân và người khác.
Nếu bố mẹ đã cố gắng đồng hành, không tạo áp lực nhưng con vẫn tự gây áp lực cho chính mình, hãy tìm hiểu điều gì đang khiến con căng thẳng. Có thể trẻ chịu áp lực từ bạn bè đồng trang lứa, cho rằng bản thân chỉ có giá trị khi đạt điểm cao, hoặc đang cố gắng vượt qua một đối thủ nào đó trong lớp. Việc hiểu đúng động cơ sẽ giúp bố mẹ có cách hỗ trợ phù hợp hơn.
Đồng thời, bố mẹ cũng cần chấp nhận rằng con có thể là một đứa trẻ có xu hướng cầu toàn. Cầu toàn không phải là một tính cách xấu. Khi nhận ra điều này, bố mẹ sẽ dễ dàng đồng hành cùng con hơn, giúp con hiểu đâu là giới hạn hợp lý và khi nào sự cầu toàn trở thành động lực để nỗ lực, học tập tốt hơn, thay vì biến thành áp lực khiến con mệt mỏi và mất đi niềm vui trong việc học.
