Cậu bé 7 tuổi đang ngồi bên bàn cà phê, chăm chú lắp Lego. Khi mới làm được một nửa, cậu phát hiện thiếu một mảnh ghép và không thấy nó trong hộp. Nhiều đứa trẻ ở tình huống này sẽ gọi mẹ hoặc bỏ cuộc. Nhưng cậu bé thì không.
Cậu lặng lẽ đứng dậy, đi quanh phòng tìm cách giải quyết. Một lúc sau, cậu lấy một que tăm bông, thêm một sợi dây chun, tự tạo ra một “mảnh ghép thay thế” rồi tiếp tục lắp ráp như chưa có chuyện gì xảy ra.
Người mẹ nhìn thấy và ngạc nhiên hỏi: “Sao con không nhờ mẹ giúp tìm?”
Cậu bé trả lời rất tự nhiên: “Con muốn tự thử trước. Nếu không được thì con mới nhờ mẹ.”
Người mẹ mỉm cười nói thêm: “Bé nhà mình thường như vậy, luôn cố gắng tự giải quyết trước khi tìm đến người khác.”
Thực tế, có những đứa trẻ không cần thúc ép vẫn chủ động học hỏi, không cần nhắc nhở vẫn biết tìm cách giải quyết vấn đề. Điểm chung của các em không phải thông minh hơn mà là khả năng tự nhận thức và suy nghĩ độc lập từ sớm.
Nếu trẻ ngay từ nhỏ đã kiên nhẫn, chủ động, biết tự tìm cách giải quyết và chỉ nhờ giúp khi thật sự cần, đó thường là dấu hiệu của năng lực nhận thức tốt và thói quen học tập tích cực. Những phẩm chất này giúp trẻ học tốt hơn, nền tảng để phát triển lâu dài.
Trẻ biết đặt ra mục tiêu, sau đó hành động để đạt được mục tiêu đó
Đứa trẻ hiểu rõ mình muốn gì. Khi đã xác định mục tiêu, bé có thể chủ động tìm cách thực hiện mà không cần ai nhắc nhở hay thúc ép.
Chẳng hạn, để cải thiện môn nhảy dây, bé tự dành thời gian luyện tập mỗi ngày. Hay khi muốn đọc truyện thoải mái, bé biết tự giác hoàn thành bài tập trước.
Nói một cách đơn giản, đây là khả năng tự đặt ra nguyên tắc cho bản thân và kiên trì thực hiện theo kế hoạch đã đề ra.
Khi có những trải nghiệm thành công nhỏ, trẻ sẽ dần cảm nhận được niềm vui từ việc tự mình đạt được mục tiêu. Chính cảm giác này nuôi dưỡng sự chủ động và động lực bên trong.
Trẻ biết giữ bình tĩnh khi đối mặt với khó khăn
Khi gặp khó khăn, điều đầu tiên bé nghĩ đến không phải gọi người đến giúp đỡ, mà bình tĩnh xem có thể làm gì để giải quyết.
Chẳng hạn, nếu lỡ quên một món đồ, bé không tìm cách nói dối hay bật khóc. Thay vào đó, bé chủ động gặp giáo viên để trình bày, hoặc hỏi mượn bạn bè.
Trẻ hiểu rằng hoảng loạn không giúp ích gì, còn bình tĩnh tìm cách xử lý mới là điều quan trọng nhất.
Có khả năng kiểm soát cảm xúc
Những trẻ có khả năng tự nhận thức tốt thường cũng biết kiểm soát cảm xúc của mình tốt hơn. Khi cảm xúc xuất hiện, dù mạnh hay khó chịu, các em vẫn có thể dần bình tĩnh lại.
Ngay cả khi đang bực bội hay lo lắng, trẻ có xu hướng tự hỏi: “Vì sao mình lại cảm thấy như vậy?” và “Mình có thể làm gì để dễ chịu hơn?”. Nhờ đó, trẻ học được cách điều chỉnh cảm xúc nhẹ nhàng và chủ động.
Biết đặt mình vào vị trí của người khác
Trẻ hiểu suy nghĩ của bản thân, biết đặt mình vào vị trí của người khác để nhìn nhận vấn đề.
Khi gặp những ý kiến khác biệt, trẻ không vội phản đối hay né tránh, mà sẵn sàng lắng nghe và tìm hiểu lý do phía sau. Đồng thời, trẻ cũng biết bày tỏ quan điểm của mình nhẹ nhàng, chân thành mà không sợ bị phản bác.
Nhờ khả năng thấu hiểu người khác, trẻ ít khi chỉ trích hay soi lỗi.
Có nhận thức về bản thân
Trẻ có thể tự nhìn nhận khả năng của mình một cách khá khách quan. Khi làm sai một bài toán, bé không chỉ sửa lại đáp án cho xong, mà dừng lại để nghĩ: “Mình sai ở bước nào?”. Sau đó, trẻ có thể dùng giấy nháp vẽ lại từng bước suy nghĩ, từ đó hiểu rõ vấn đề hơn và rút kinh nghiệm cho lần sau. Việc hiểu được cách mình suy nghĩ giúp trẻ tiến bộ vững vàng hơn.
Nếu chưa thấy những biểu hiện này ở con, bố mẹ cũng không cần quá lo lắng. Khả năng tự nhận thức có thể được rèn luyện thông qua giao tiếp và đồng hành mỗi ngày. Nếu áp dụng những cách đơn giản và kiên trì, trẻ sẽ dần hình thành được thói quen suy nghĩ tích cực và chủ động hơn.
Nếu trẻ làm tốt, hãy khen ngợi những nỗ lực
Một cách đơn giản để giúp trẻ phát triển khả năng tự nhận thức là thường xuyên hỏi: “Con đã nghĩ ra cách này như thế nào?”
Ví dụ, khi trẻ làm tốt một bài toán, thay vì chỉ khen “con giỏi quá”, bố mẹ có thể hỏi: “Trong bài này, câu nào khiến con thấy khó nhất? Con đã giải nó bằng cách nào?”
Khi trẻ chia sẻ rằng ban đầu có chút bối rối nhưng đã thử sắp xếp lại suy nghĩ để hiểu rõ hơn, bố mẹ có thể nhẹ nhàng phản hồi: “À, vậy là con tự nghĩ ra cách đó đúng không? Cách con tự tìm ra thường sẽ rất hiệu quả. Lần sau gặp bài khó, con cứ thử làm như vậy nhé.”
Khi trẻ gặp thử thách, hãy đưa ra gợi ý
Khi trẻ bực bội vì không xếp được tháp và muốn phá bỏ tất cả, điều quan trọng là đừng vội can thiệp hay sửa giúp ngay. Trước tiên, hãy đồng cảm với cảm xúc của con: “Chắc con đang rất khó chịu vì đã xây lâu mà nó cứ đổ, đúng không?”
Khi trẻ dần bình tĩnh lại, bố mẹ có thể nhẹ nhàng gợi mở: “Theo con, vì sao tháp lại bị đổ? Do khối ở trên quá nặng hay phần dưới chưa vững? Mình có thể làm gì để nó chắc hơn?”
Nếu trẻ đưa ra ý tưởng như “đặt khối lớn xuống dưới”, hãy khích lệ: “Nghe hợp lý đấy, mình thử xem sao nhé.”
Khi trẻ làm được, đừng quên ghi nhận: “Con tự nghĩ ra cách giải quyết, giỏi thật đấy!”
Nếu trẻ có mâu thuẫn với ai đó, hãy dạy cách giải quyết vấn đề bằng lời nói
Ví dụ trong tình huống, trẻ chơi trò đóng vai gia đình, ban đầu đã thống nhất vai diễn, nhưng một bạn bất ngờ “giành” vai làm bố, khiến bé khác phải nhận vai mà mình không thích. Bé buồn bã, mắt đỏ hoe.
Lúc này, thay vì vội bênh hay giải quyết thay, hãy nhẹ nhàng nói: “Con thấy buồn vì mọi thứ không giống như đã thỏa thuận, đúng không?”
Khi con bình tĩnh hơn, mẹ có thể hỏi: “Theo con, vì sao bạn kia lại muốn làm bố?” Trẻ có thể suy nghĩ và nhận ra: “Chắc bạn ấy cũng thích vai đó và không muốn làm vai khác.”
Mẹ có thể gật đầu và tiếp tục gợi mở: “Vậy lần sau mình có thể làm gì để cả hai đều vui?” Nếu trẻ chưa nghĩ ra, hãy đưa ra vài lựa chọn nhẹ nhàng như thay phiên nhau đóng vai, cùng nghĩ ra cách chơi để ai cũng có phần thú vị.
Qua từng tình huống như vậy, trẻ dần học được cách suy nghĩ, nhìn nhận vấn đề đa chiều và tự tìm hướng giải quyết tích cực.
