Nền văn hóa nông nghiệp truyền thống từ xa xưa, có truyền lại một câu rất đáng suy ngẫm, chính là "Đáng sợ nhất là ngày đầu tiên của tháng 4 âm". Thực tế, đây hông phải là lời đe dọa hay than vãn là còn ẩn chứa nhiều kinh nghiệm trong canh tác, sản xuất của người xưa.
Ngày mùng 1 tháng 4 âm lịch là lúc mùa hè bắt đầu, vạn vật sinh sôi nảy nở, cây cối tốt tươi ầm ầm. Nếu vào ngày này trời đổ mưa to, nó có thể báo hiệu một mùa vụ khó khăn với những hệ lụy kéo dài cho nông nghiệp.
Xét về góc độ khí tượng thủy văn, tháng 4 âm lịch thường rơi vào thời điểm giao mùa từ Xuân sang Hạ, khi hình thái thời tiết có nhiều biến động phức tạp. Đây là giai đoạn không khí lạnh cuối mùa vẫn còn hoạt động xen kẽ với khối không khí nóng ẩm từ phía Nam, tạo nên sự xung đột khí quyển liên tục. Vì vậy, thời tiết thường thay đổi thất thường, dễ xuất hiện mưa dông, độ ẩm cao và các hiện tượng cực đoan bất ngờ.
Người xưa cho rằng, nều ngày 1/4 âm mà mưa thì cả tháng đó dễ có mưa dông lốc tố kéo dài, khí hậu ẩm ướt, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng.
Đầu tháng 4 âm lịch cũng là thời điểm nhiều loại cây trồng bước vào giai đoạn sinh trưởng quan trọng. Ở miền Bắc, ngô và đậu tương vừa nảy mầm, còn lúa xuân đang trong thời kỳ đẻ nhánh, làm đòng. Trong khi đó tại miền Nam, nông dân bắt đầu gieo cấy lúa hè – thu, còn vụ đông xuân thì chuẩn bị thu hoạch.
Đây là giai đoạn rất cần thời tiết khô ráo, có nắng để cây phát triển ổn định và thuận lợi cho việc phơi sấy nông sản. Nếu mưa kéo dài, độ ẩm tăng cao và đất bị ngập úng sẽ tạo điều kiện cho sâu bệnh, nấm hại phát triển mạnh, dễ gây thối rễ, đổ ngã và ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất cây trồng.
Đặc biệt với lúa và ngô, nếu gặp mưa lớn đúng thời điểm trổ bông, thụ phấn hay làm đòng thì nguy cơ mất mùa rất cao, thậm chí nhiều diện tích có thể bị thất thu hoàn toàn.
Trong dân gian, có nhiều câu tục ngữ phản ánh mối lo lắng này: “Mùng một tháng Tư mưa, bốn lăm ngày đổ”, “Mùng một tháng Tư mưa, nông dân khóc”, hay “Mùng một tháng Tư nắng, ruộng đồng đầy lúa vàng”. Những câu nói này không chỉ dựa trên quan sát thực tiễn mà còn phù hợp với quy luật vận hành của thời tiết và nông nghiệp. Người nông dân xưa, dù không có công cụ dự báo hiện đại, vẫn hiểu rất rõ rằng, chỉ cần một trận mưa không đúng lúc cũng có thể ảnh hưởng tới công sức canh tác cả năm.
Còn nếu ngày mùng 1 tháng 4 âm trời năng đẹp thì mùa vụ sẽ bội thu. Ánh sáng dồi dào hỗ trợ quá trình quang hợp, giúp cây trồng khỏe mạnh, chống lại sâu bệnh rất tốt. Thời tiết tạn ráo cũng thuận lợi cho việc canh tác như cày bừa, gieo trồng và chăm sóc cây trồng vụ mới. Chính vì vậy, người nông dân thường cầu mong cho một ngày mùng một tháng 4 trong xanh, nắng ráo, họ cho rằng đó là tín hiệu của mùa màng bội thu, cả năm no đủ.
Ngày nay, dù khoa học công nghệ và công tác dự báo thời tiết đã phát triển mạnh, nhiều người dân vẫn coi trọng những kinh nghiệm quan sát thiên nhiên được truyền lại từ xa xưa. Trong sản xuất nông nghiệp, việc nhận biết sớm các dấu hiệu thời tiết đầu mùa vẫn có ý nghĩa quan trọng, giúp bà con chủ động hơn trong việc phòng tránh thiên tai, sâu bệnh cũng như điều chỉnh lịch gieo trồng phù hợp.
Vì thế, câu nói “đáng sợ nhất là ngày đầu tiên của tháng 4 âm” không đơn thuần là lời truyền miệng dân gian mà còn phản ánh kinh nghiệm thực tế được đúc kết qua nhiều thế hệ. Điều đó cho thấy mối liên hệ mật thiết giữa con người với tự nhiên trong nền văn hóa nông nghiệp Á Đông.
Đến nay, nông nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống và kinh tế nước ta. Việc gìn giữ, học hỏi những tri thức dân gian quý báu, kết hợp cùng khoa học hiện đại sẽ giúp người dân nâng cao hiệu quả sản xuất, ứng phó tốt hơn với biến đổi thời tiết và hướng tới những mùa vụ bội thu, no ấm.
