Chắc hẳn không ít bố mẹ từng chứng kiến cảnh này: sau khi bị đánh, đứa trẻ khóc nức nở, tiếng khóc lúc đầu dữ dội rồi dần nhỏ lại, chỉ còn những tiếng thút thít khe khẽ. Đôi mắt con từ từ khép lại, hàng mi vẫn ướt đẫm, gương mặt còn in những vệt nước mắt chưa khô. Cuối cùng, con ngủ thiếp đi.
Đứng bên cạnh, bố mẹ vẫn còn tức giận, nhìn khuôn mặt nhỏ bé đẫm nước mắt của con và nghĩ: “Cuối cùng con cũng bình tĩnh lại rồi. Có lẽ lần này con đã biết mình sai ở đâu”.
Nhưng trẻ ngủ thiếp đi sau một trận khóc không có nghĩa là con đã suy nghĩ thấu đáo, càng không chứng minh rằng trận đòn đã mang lại hiệu quả giáo dục. Đôi khi, điều bố mẹ nhìn thấy chỉ là cơ thể con đã kiệt sức sau những cảm xúc quá mạnh mẽ.
Điều gì xảy ra khi một đứa trẻ khóc đến mức ngủ thiếp đi?
Với trẻ nhỏ, việc bị bố mẹ đánh không chỉ gây đau đớn về thể chất, mà còn có thể khơi dậy nỗi sợ hãi.
Khi cảm thấy bị đe dọa, cơ thể trẻ có thể bước vào trạng thái căng thẳng cao độ. Nhịp tim tăng nhanh, hơi thở trở nên gấp gáp, cơ bắp căng cứng và các hormone liên quan đến phản ứng căng thẳng, trong đó có cortisol, được huy động. Trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA) là một phần của hệ thống giúp cơ thể phản ứng trước những tình huống gây áp lực hoặc đe dọa.
Khi cơn khóc dữ dội qua đi, cơ thể dần chuyển từ trạng thái kích động sang thư giãn hơn. Sau một khoảng thời gian căng thẳng và tiêu hao nhiều năng lượng, trẻ có thể cảm thấy mệt mỏi, buồn ngủ rồi thiếp đi. Đây là một trong những lý do khiến một số trẻ ngủ ngay sau khi khóc kéo dài.
Tại sao trẻ đột nhiên trở nên ngoan ngoãn sau khi bị đánh?
Sau khi bị bố mẹ đánh mắng, một số trẻ bỗng thay đổi thái độ rõ rệt vào ngày hôm sau. Con không còn cãi lại, không mè nheo, cũng chẳng phản ứng khi bị yêu cầu làm điều gì.
Nhưng sự ngoan ngoãn đột ngột không đồng nghĩa với việc trẻ đã thực sự hiểu đúng sai. Đôi khi, điều con học được là làm thế nào để tránh bị đánh thêm một lần nữa.
Sau những lần bị phạt, trẻ có thể dần trở nên nhạy cảm với thái độ của người lớn. Con ghi nhớ giọng nói của bố khi bắt đầu tức giận, ánh mắt của mẹ khi không hài lòng, hay những dấu hiệu xuất hiện ngay trước lúc mình bị đánh. Dần dần, trẻ hình thành thói quen quan sát sắc mặt người khác để đoán xem điều gì sắp xảy ra.
Khi giọng nói của bố mẹ đột nhiên nghiêm khắc hơn hoặc nét mặt thay đổi, điều đầu tiên trẻ nghĩ đến có thể không phải là hành vi của mình đúng hay sai, mà là: “Mẹ lại giận rồi sao?”, “Bố có đánh mình nữa không?” hoặc “Mình phải làm gì để bố mẹ không tức giận?”.
Bề ngoài, con có vẻ biết nghe lời hơn. Nhưng bên trong, sự thay đổi ấy có thể xuất phát từ tâm lý lo sợ và mong muốn tránh bị trừng phạt. Điều đáng lo ngại là nếu tình trạng này lặp đi lặp lại, trẻ dần hình thành thói quen kiểm soát bản thân dựa trên nỗi sợ.
Một số nghiên cứu về trừng phạt thể xác ở trẻ em cho thấy việc thường xuyên sử dụng đòn roi có mối liên hệ với những kết quả bất lợi về hành vi, cảm xúc và sự phát triển nhận thức. Trong đó, chức năng điều hành của trẻ cũng là một khía cạnh được các nhà nghiên cứu quan tâm.
Chức năng điều hành là nhóm năng lực nhận thức giúp con người kiểm soát và điều chỉnh hành vi, bao gồm khả năng kiềm chế xung động, duy trì sự chú ý, ghi nhớ thông tin và quy tắc, cũng như linh hoạt thay đổi cách hành động theo hoàn cảnh. Những năng lực này có vai trò quan trọng trong cuộc sống hàng ngày, chẳng hạn như giúp trẻ biết dừng lại khi tức giận, tập trung hoàn thành nhiệm vụ hoặc điều chỉnh hành vi khi các quy tắc thay đổi.
Khi trẻ thường xuyên rơi vào trạng thái sợ hãi trước phản ứng của bố mẹ, việc tiếp nhận lời giải thích và suy nghĩ về hậu quả hành vi có thể trở nên khó khăn hơn trong những thời điểm căng thẳng.
Theo thời gian, cách suy nghĩ này có thể ảnh hưởng đến sự tự tin và khả năng tự đưa ra quyết định của trẻ. Khi gặp một nhiệm vụ khó khăn, con có thể sợ mắc lỗi hơn là muốn thử sức. Khi bất đồng với người khác, con có thể chọn im lặng thay vì trình bày suy nghĩ.
Nếu đã đánh con, bố mẹ nên làm gì để hàn gắn tổn thương cho trẻ?
Không phải bố mẹ nào cũng giữ được bình tĩnh trong mọi tình huống. Nhưng nếu đã dùng đòn roi với con, điều quan trọng là đừng im lặng cho qua hoặc cư xử như thể chưa có chuyện gì xảy ra. Trẻ cần được biết rằng những gì vừa diễn ra không phải lỗi của riêng mình, và người lớn cũng phải chịu trách nhiệm về hành động của bản thân.
Khi cả hai đã bình tĩnh, bố mẹ có thể chủ động nói lời xin lỗi với con: “Vừa rồi mẹ đã đánh con vì mẹ không kiểm soát được cảm xúc của mình. Mẹ đã sai khi làm như vậy. Mẹ xin lỗi con”.
Điều cần tránh là biến lời xin lỗi thành một lời trách móc khác, chẳng hạn: “Mẹ xin lỗi, nhưng tại con không nghe lời nên mẹ mới đánh con”. Cách nói này vô tình đẩy trách nhiệm về phía trẻ, khiến con nghĩ rằng mình phải chịu đòn vì đã mắc lỗi. Bố mẹ cần giúp con hiểu rằng dù hành vi của con chưa đúng, người lớn vẫn không nên dùng bạo lực để giải quyết vấn đề.
Sau khi cảm xúc đã dịu xuống, bố mẹ hãy cùng con nhìn lại sự việc. Thay vì chỉ nhấn mạnh rằng con đã làm sai, hãy giải thích cụ thể hành vi nào chưa phù hợp, vì sao cần thay đổi và lần sau con nên xử lý như thế nào. Chẳng hạn, nếu con tức giận và ném đồ vật, bố mẹ có thể hướng dẫn con diễn đạt sự khó chịu bằng lời nói, xin người lớn giúp đỡ hoặc tạm dừng để bình tĩnh lại.
Mục tiêu của cuộc trò chuyện là giúp con hiểu hậu quả từ hành động của mình và biết cách sửa chữa. Trẻ cần học cách chịu trách nhiệm, nhưng cũng cần được hướng dẫn những phương pháp phù hợp để giải quyết vấn đề khi cảm xúc trở nên mạnh mẽ.
Nếu con vẫn còn sợ hãi hoặc né tránh bố mẹ, đừng vội yêu cầu con phải vui vẻ trở lại hay lập tức tha thứ. Hãy kiên nhẫn ở bên, lắng nghe khi con muốn nói và cho con thời gian để cảm thấy an toàn. Bố mẹ có thể nhẹ nhàng nhắc con rằng: “Mẹ biết chuyện vừa rồi khiến con buồn và sợ. Mẹ xin lỗi vì đã làm con đau. Mẹ vẫn yêu con, và mẹ sẽ cố gắng không giải quyết mọi chuyện bằng cách đánh con nữa”.
Tuy nhiên, lời hứa chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với sự thay đổi trong hành động. Bố mẹ có thể tập nhận biết dấu hiệu mình sắp mất bình tĩnh, tạm dừng cuộc tranh luận khi quá tức giận và quay lại nói chuyện với con sau khi đã ổn định cảm xúc. Nếu tình trạng mất kiểm soát và đánh con lặp lại, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý hoặc chuyên gia nuôi dạy trẻ cũng là một bước cần thiết.
Hàn gắn sau một trận đòn không có nghĩa là phủ nhận lỗi sai của trẻ hay xem nhẹ những gì đã xảy ra. Đó là quá trình bố mẹ thừa nhận trách nhiệm, khôi phục cảm giác an toàn cho con và cùng con tìm cách giải quyết vấn đề lành mạnh hơn.
Điều trẻ cần học không là cách đối diện với cảm xúc, sửa chữa những hậu quả do mình gây ra và lựa chọn cách ứng xử tốt hơn trong lần tiếp theo. Khi bố mẹ cũng biết nhận lỗi và điều chỉnh hành vi, con sẽ có cơ hội học được một bài học quan trọng: mắc sai lầm không có nghĩa là mọi chuyện đã kết thúc, điều cần làm là dũng cảm chịu trách nhiệm và tìm cách sửa chữa.
