Kỳ nhông (kỳ dông) gần giống con tắc kè, da hồng đỏ, trên lưng có lớp gai chạy dọc theo xương sống và dọc theo hông có các vệt lớn màu đen, cam. Loài này sống thích nghi ở cánh đồng cát trắng mênh mông. Loài bò sát này thường ra khỏi hang để sưởi ấm vào buổi sáng để điều hoà nhiệt độ cơ thể, tìm thức ăn và gây ấn tượng đối với các con cái xung quanh cả ngày, rồi rút vào hang vào xế chiều, đóng cửa hang lại bằng cát.
Kỳ nhông thường hoạt động vào mùa nắng ấm, từ tháng 4 đến tháng 10, lúc đó điều kiện nhiệt độ không khí thường 27 - 38 độ C. Kỳ nhông ngừng hoạt động hoàn toàn vào những ngày mưa. Thậm chí khi trời âm u là chúng tìm đường trú ẩn. Kỳ nhông không chịu được nhiệt độ lạnh. Khi nhiệt độ ngoài trời xuống 24 - 25 độ C và độ ẩm lên trên 90% là chúng đã tìm đường đi trú.
Kỳ nhông nuôi trên cát, mang lại giá trị kinh tế cao
Bản tính con dông rất nhút nhát, vừa thấy động là chúng đã hoảng hốt cảnh giác, lo báo động cho nhau. Chúng thích sống trong môi trường khô ráo không ẩm ướt, nhất là nơi không có nước tù đọng, chúng ít uống nước và thường không thích tắm rửa.
Thời gian hoạt động của kỳ nhông không nhiều, buổi sáng chúng ra khỏi hang lúc 8-9 giờ, tới 13 giờ, 13 giờ 30 trưa thì chúng lại vào hang, trung bình một ngày chúng chỉ chui ra khỏi hang 4-5 giờ đồng hồ để đi kiếm ăn. Thời gian còn lại chúng nằm yên trong hang để tiết kiệm năng lượng.
Nguồn thức ăn của chúng chủ yếu là thức ăn thực vật: Các loại rau, quả như rau muống, rau lang, cà chua, dưa hồng, lá, hoa, nụ, quả… Đặc biệt, chồi non xương rồng và cỏ dại được kỳ nhông đặc biệt ưa thích,… Kỳ nhông còn ăn côn trùng, trứng của loài bọ cánh cứng. Ngoài ra, còn cho dông ăn cám gạo, cám hỗn hợp và các loại đậu…
Nguồn thức ăn bình dân này rất dễ kiếm, dễ đáp ứng, tạo điều kiện chăn nuôi cho người nông dân. Hiện nay, thịt dông đang là món đặc sản được các nhà hàng, quán nhậu tiêu thụ rất mạnh. Thịt dông trắng, ăn có mùi thơm như thịt gà, thịt thỏ nhưng xương giòn hơn. Dông có thị trường tiêu thụ ổn định với mức giá hấp dẫn, người nông dân không cần lo đầu ra của dông thương phẩm.
Nhiều người nông dân chọn mô hình nuôi kỳ nhông trên cát để có kinh tế ổn định
Tận dụng ưu thế vùng đất cát ven biển, nhiều hộ nông dân ở Quảng Ngãi thu lãi từ vài chục đến cả trăm triệu đồng mỗi năm nhờ nuôi kỳ nhông cát. Theo giá thị trường hiện nay, các hộ dân nơi đây bán cho thương lái mỗi kg kỳ nhông cát tại chuồng trại với giá khoảng 400.000 đồng. Sau khi chế biến thành món ăn, các nhà hàng ven biển Quảng Ngãi bán khoảng 600.000 đồng một ký.
Một anh nông dân tại Quảng Ngãi đã phát triển mô hình nuôi kỳ nhông trên cát 15 năm nay cho biết, trước nhu cầu thực khách tăng đột biến, từ món ăn dân dã, kỳ nhông cát bỗng chốc trở thành đặc sản nên nhiều hộ dân nơi đây lặn lội vào khu vực ven biển các tỉnh Gia Lai, Lâm Đồng mua con giống. Anh cũng từng mua 300 con kỳ nhông giống vào năm 2011 và khoanh 5 ô chuồng trại với vốn đầu tư ban đầu 20 triệu đồng. Sau nhiều năm, hiện trang trại của anh tăng lên đến gần 8.000 con mang lại thu nhập mỗi năm xấp xỉ 1 tỷ đồng.
Để tìm hướng thoát nghèo bằng cách biến khó khăn thành lợi thế, cuối năm 2012, một ông nông dân ở Khánh Hòa đã đưa ra ý tưởng về mô hình nuôi kỳ nhông thương phẩm trên cát. Ngày đó, nhiều người cho rằng ông muốn chơi “ngông”, vì động cát đỏ nắng nóng quanh năm, cây cỏ tự nhiên còn không sống nổi huống gì vật nuôi.
Kỳ nhông dễ nuôi, không tốn quá nhiều công sức
Ông lặng lẽ chọn 250m2 đất ở động cát và đầu tư 20 triệu đồng xây dựng chuồng trại, ông chở cát động ở nơi khác về đổ chồng lên đất cát đỏ vừa làm nền chuồng vừa đắp những đồi cát nhỏ nhân tạo, trồng cỏ, đào hang… tạo môi trường sinh thái tự nhiên rồi bỏ ra 3 triệu đồng, mua 10 kg dông giống về nuôi.
Kỳ nhông con lớn rất nhanh. Nuôi từ khi mới nở cho đến lúc xuất chuồng từ 20 - 24 tháng, kỳ nhông trống trưởng thành đạt trọng lượng từ 3 - 4 con/kg, kỳ nhông mái từ 6 - 8 con/kg. Riêng giống kỳ nhông cỏ nhỏ hơn thì khoảng 10 - 12 con/kg. Thương lái đến tận chuồng thu mua với giá xấp xỉ 750.000 đồng/kg. Ông đã gắn bó gần 15 năm với nghề nuôi kỳ nhông trên cát, doanh thu đạt hơn 800 triệu đồng/năm.
Trong khi đó, một lão nông khác ở Lâm Đồng nuôi hơn 4.000 con kỳ nhông trên rẫy đất cát khô cằn. Ông dùng tôn ngăn 4.000 m2 đất thành 4 chuồng nuôi vuông vức. Mỗi chuồng hơn 1.000 con cùng lứa tuổi, nhỏ lớn tách biệt, tránh việc kỳ nhông nhỏ bị cắn khi tranh giành thức ăn.
Kỳ nhông con mới nở nuôi đến 24 tháng mới xuất bán được. Lúc này, kỳ nhông trống dài 40 cm, trọng lượng đạt khoảng 0,5 kg, còn con mái nhẹ một nửa. Mỗi năm ông xuất bán hơn 100 kg kỳ nhông trưởng thành. Các nhà hàng thường đến thu mua tại chuồng với giá 750.000 - 800.000 đồng/kg. Hiện nay, doanh thu nhà ông Phụng từ việc nuôi kỳ nhông lên tới 700 triệu đồng/năm.
Nuôi kỳ nhông cho người nông dân thu nhập gần 1 tỷ đồng mỗi năm
Theo những người nông dân, con kỳ nhông dễ nuôi, nguồn thức ăn chủ yếu có sẵn ở địa phương, có thể tận dụng các loại phế phẩm nông nghiệp như rau, khoai lang, đu đủ…. Kỳ nhông nuôi trong chuồng sinh sản nhanh, mau lớn, tỉ lệ kỳ nhông sống khi nuôi trong chuồng đạt 95%.
Nhiều hộ gia đình đang nghiên cứu tiếp tục mở rộng mô hình nuôi kỳ nhông trên cát để có thêm thu nhập. Đồng thời, hướng dẫn bà con địa phương, cùng nhau làm giàu bằng nghề nuôi dông phù hợp với điều kiện tự nhiên tại quê nhà.
