Atiso là loại cây quen thuộc ở những vùng có khí hậu mát mẻ như Lâm Đồng, Gia Lai hay một số khu vực miền núi phía Bắc. Nhờ hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu se lạnh, cây phát triển tốt, cho búp hoa, lá và thân đều có thể tận dụng. Trong nhiều năm qua, atiso dần vượt khỏi hình ảnh một loại rau, trở thành cây dược liệu có giá trị trong sản xuất nông nghiệp.
Cây atiso trưởng thành có thể cao khoảng 1,5–2m, lá dài, mép có răng cưa, hoa mọc ở phần đỉnh ngọn và thường có sắc tím đặc trưng.
Điểm giúp atiso được gọi là “vàng xanh” nằm ở chỗ gần như toàn bộ cây đều có thể khai thác. Búp hoa được dùng làm thực phẩm, nấu canh, hầm với giò heo hoặc chế biến thành món ăn đặc sản. Lá và thân cây có thể sấy khô để làm trà, nấu nước uống hoặc đưa vào quy trình chiết xuất cao atiso. Chính khả năng tận dụng đa dạng này giúp người trồng có thêm nhiều nguồn thu, thay vì chỉ phụ thuộc vào một bộ phận duy nhất của cây.
Hiện nay các sản phẩm chế biến từ cây atiso được bán rất phổ biến trên thị trường. Với kỹ thuật trồng cây Atiso đơn giản, bà con có thể dễ dàng áp dụng trồng ở mọi nơi cho năng suất, thu nhập cao.
Với nhiều hộ nông dân miền núi, atiso là cây trồng mang lại nguồn thu đáng kể nhờ nhu cầu thị trường khá ổn định. Vào mùa thu hoạch, búp atiso tươi thường được bán cho chợ, nhà hàng, cơ sở sơ chế. Phần lá, thân được thu gom để phơi, sấy hoặc chuyển về các cơ sở chế biến trà túi lọc, trà khô, cao atiso.
Sức hút của atiso đến từ việc loại cây này đã có mặt trong đời sống tiêu dùng của nhiều gia đình. Người dùng mua atiso để nấu nước uống hằng ngày, làm quà đặc sản hoặc dùng như một sản phẩm hỗ trợ thanh nhiệt.
Hiện nay giá bông atiso đang dao động từ 200.000 đến 250.000 đồng/kg với bông tươi, bông khô giá trên 550.000 đến 800.000 đồng/kg còn các sản phẩm trà atiso cũng có giá ở mức cao nhưng vẫn đắt hàng vì được người tiêu dùng lựa chọn.
Bên cạnh bán búp tươi theo mùa, nhiều hộ liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp để cung cấp nguyên liệu ổn định. Một số nơi còn phát triển mô hình sơ chế, sấy khô, đóng gói, giúp giá trị cây atiso tăng lên rõ rệt.
Với những vùng có khí hậu phù hợp, atiso là cây trồng đáng chú ý vì vừa có giá trị kinh tế, vừa phù hợp định hướng phát triển nông nghiệp đặc sản. So với nhiều loại rau màu ngắn ngày, atiso cần chăm sóc kỹ hơn.
Để cây atiso cho năng suất tốt, nông dân thường bắt đầu từ khâu chọn vùng trồng. Loại cây này phù hợp với khí hậu mát mẻ, đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng và thoát nước tốt. Trước khi xuống giống, người trồng cần cày xới đất kỹ, làm sạch cỏ dại, lên luống cao để hạn chế ngập úng. Phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ thường được bón lót nhằm tạo nền dinh dưỡng ban đầu, giúp cây bén rễ khỏe và phát triển ổn định.
Atiso có thể được trồng bằng cây giống hoặc tách chồi từ cây mẹ khỏe. Khi trồng, nông dân thường giữ khoảng cách phù hợp giữa các cây để tán lá có không gian phát triển, đồng thời thuận tiện cho việc chăm sóc và thu hái. Sau khi xuống giống, cây cần được tưới nước đều, nhất là giai đoạn mới trồng và thời kỳ chuẩn bị ra búp. Tuy nhiên, lượng nước phải được kiểm soát hợp lý vì atiso không chịu được tình trạng úng kéo dài.
Trong quá trình sinh trưởng, người trồng cần thường xuyên làm cỏ, vun gốc, cắt bỏ lá già, lá sâu bệnh để ruộng thông thoáng. Việc bón phân được chia thành nhiều đợt, tùy theo giai đoạn phát triển của cây. Bên cạnh đó, nông dân phải kiểm tra vườn thường xuyên để phát hiện sâu ăn lá, rệp, bệnh thối rễ hoặc vàng lá, từ đó xử lý kịp thời bằng biện pháp sinh học hoặc thuốc bảo vệ thực vật đúng liều lượng.
Sau vài tháng chăm sóc, atiso bắt đầu cho búp. Thời điểm thu hoạch tốt nhất là khi búp còn chắc, chưa nở bung, kích thước đạt chuẩn. Búp được cắt thủ công để tránh dập nát, sau đó phân loại, đóng gói và chuyển đi tiêu thụ.
Phần lá, thân còn lại cũng được tận dụng để phơi, sấy làm trà hoặc đưa vào cơ sở nấu cao, giúp nông dân tăng thêm nguồn thu từ cùng một diện tích canh tác.
Từ khi trồng, atiso thường mất khoảng 4–6 tháng để bắt đầu thu hoạch búp, sau đó có thể tiếp tục thu lá, thân. Tùy giá bán và hình thức tiêu thụ, doanh thu có thể khoảng 100-200 triệu đồng/vụ.
Cây atiso có tiềm năng lớn, nhưng không thể chỉ dựa vào danh tiếng tự nhiên. Để loại cây này giúp nông dân đổi đời bền vững, các địa phương cần phát triển vùng nguyên liệu ổn định, hướng dẫn kỹ thuật canh tác, hỗ trợ sơ chế và kết nối thị trường. Sản phẩm atiso cũng cần được đầu tư bao bì, câu chuyện thương hiệu và chứng nhận chất lượng để cạnh tranh tốt hơn.
Từ một loại cây dược liệu quen thuộc, atiso đang mở ra cơ hội làm giàu cho nhiều hộ dân. Khi được trồng đúng kỹ thuật, chế biến đúng hướng và bán ra thị trường bằng thương hiệu uy tín, “vàng xanh” miền núi hoàn toàn có thể trở thành cây trồng chủ lực, giúp nông dân nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế bền vững.
