Một cuộc khảo sát với hơn 3.000 gia đình tại sáu thành phố lớn ở Trung Quốc cho thấy, khoảng một nửa số trẻ chủ yếu được mẹ chăm sóc. Chưa đến 1/3 nhận được sự chăm sóc từ cả bố và mẹ, trong khi tỷ lệ trẻ do bố chăm sóc một mình chỉ chiếm khoảng 10%.
Đây là kết quả từ dự án nghiên cứu “Vai trò của người cha trong giáo dục gia đình”. Trong khảo sát, bố mẹ và con cái trả lời các bảng câu hỏi riêng. Kết quả của từng gia đình được đối chiếu với những gia đình có cách giáo dục hiệu quả, sau đó nhóm nghiên cứu tiếp tục khảo sát lại sau sáu tháng.
Khi nhìn vào những con số này, nhiều người có lẽ không quá bất ngờ. Trong không ít gia đình, mẹ vẫn là người trực tiếp lo chuyện học hành của con. Bố không hẳn thờ ơ, nhưng thường tham gia ít hơn và đảm nhận một vai trò khác so với mẹ.


Mẹ gánh phần lớn việc học của con, bố thường đứng ở vị trí hỗ trợ
Một khảo sát khác do Trung tâm Khảo sát Thanh niên Nhật báo Trung Quốc thực hiện với hơn 500.000 phụ huynh có con trong độ tuổi giáo dục bắt buộc cho thấy, 87% phụ huynh lo lắng về việc học của con.
Trong số đó, 53,1% cho rằng các cơ sở đào tạo quảng cáo quá nhiều thông điệp như “không theo kịp sẽ tụt hậu”. Có 44% nhận thấy xu hướng học trước, học vượt đang ngày càng phổ biến và gia đình cũng bị cuốn theo áp lực này.
Một bên là những người bố ít tham gia vào việc học của con, bên kia là hơn 80% phụ huynh luôn cảm thấy lo lắng. Khi đặt hai kết quả khảo sát cạnh nhau, một thực tế hiện ra: Mẹ thường phải gánh phần lớn trách nhiệm, trong khi chính mẹ cũng đang chịu nhiều áp lực. Bố ít tham gia hơn, còn việc học của con vẫn là nỗi lo chung của cả gia đình.
Vậy sự tham gia của người cha có liên quan như thế nào đến quá trình học tập và phát triển của trẻ?
Theo kết quả khảo sát về việc chăm sóc con, 45,1% gia đình cho biết cả bố và mẹ cùng đảm nhận trách nhiệm này; 43,2% chủ yếu do mẹ chăm sóc và 5,9% do bố chăm sóc.

Trong việc học tập, sự chênh lệch cũng khá rõ, khoảng 49,9% gia đình để mẹ chịu trách nhiệm chính, 31,9% có cả bố và mẹ cùng tham gia, còn tỷ lệ bố đảm nhận chính chỉ là 10,8%.
Đáng chú ý, mức độ tham gia của người cha có sự thay đổi theo độ tuổi của trẻ. Ở những gia đình có con học tiểu học, tỷ lệ bố là người chăm sóc chính đạt 21,8%. Khi con lên trung học cơ sở, con số này tăng lên 27,2%.
Khi trẻ còn nhỏ, mẹ thường đảm nhận những công việc hằng ngày như cho con ăn, thay quần áo, đưa đón con đi học. Dần dần, những trách nhiệm này được mặc định là phần việc của mẹ, còn bố thường đứng ở vị trí “giúp đỡ”.
Vấn đề nằm ở chỗ, vai trò hỗ trợ ấy khá mơ hồ. Bố tham gia thì tốt, nhưng nếu không tham gia cũng ít khi bị xem là người phải chịu trách nhiệm chính. Khi con khóc, bố dỗ dành; khi con không hiểu bài, bố giải thích. Những việc ấy được xem là giúp mẹ một tay. Còn nếu một ngày bố không làm, dường như cũng không có gì thay đổi.
Lâu dần, sự hỗ trợ ban đầu dễ trở thành việc ít tham gia, thậm chí vắng mặt trong quá trình nuôi dạy con.

Bố cùng dạy con học, không chỉ cải thiện kết quả học tập mà còn giúp trẻ tự tin, chủ động hơn
Sau sáu tháng theo dõi, nhóm nghiên cứu nhận thấy những đứa trẻ có bố chủ động tham gia vào cuộc sống và việc học thường khỏe mạnh, tự tin, hòa đồng với bạn bè và đạt kết quả học tập tốt hơn.
Lợi ích này không đơn thuần đến từ việc bố giám sát bài tập hay yêu cầu con tuân thủ quy định. Những người bố đồng hành hiệu quả thường biết lắng nghe cảm xúc, hướng dẫn bằng hành động, làm gương và cùng con trao đổi về các vấn đề gặp phải.
Nhóm nghiên cứu chia phong cách nuôi dạy của người cha thành bốn nhóm: độc đoán, buông lỏng, thờ ơ và dân chủ. Trong đó, phong cách dân chủ chiếm tỷ lệ cao nhất, với 44,9%. Đây cũng là cách giáo dục mang lại tác động tích cực đến sự phát triển toàn diện của trẻ, từ kết quả học tập, quan hệ bạn bè đến sức khỏe, tính tự chủ và cảm nhận hạnh phúc.
Những người bố theo phong cách này thường quan tâm đến cảm xúc của con, cùng con thảo luận về các quy tắc và tìm hiểu nguyên nhân sự việc trước khi đưa ra hình thức kỷ luật. Khi được tôn trọng và tham gia vào quá trình đưa ra quyết định, trẻ cũng có cơ hội rèn luyện tính chủ động và khả năng tự kiểm soát.
Giáo sư tâm lý học Chen Huichang thuộc Đại học Sư phạm Bắc Kinh, sau 20 năm theo dõi hơn 200 trẻ em, xác định tính chủ động và khả năng tự kiểm soát là hai yếu tố quan trọng đối với sự phát triển lành mạnh. Ông nhấn mạnh giai đoạn trước 10 tuổi là thời điểm quan trọng để bồi dưỡng những phẩm chất này.
Điều đó cho thấy, bố tham gia dạy con học không đơn thuần là thêm một người kiểm tra bài vở. Khi biết lắng nghe, tôn trọng ý kiến và cùng con tìm cách giải quyết vấn đề, người bố đang giúp trẻ hình thành sự tự tin, tinh thần chủ động và khả năng tự chịu trách nhiệm.


Điều con cần là có người lắng nghe và trao đổi
Việc đồng hành cùng con không nhất thiết phải bắt đầu từ những lớp học thêm đắt tiền, mà từ những cuộc trò chuyện trong gia đình.
Báo cáo đưa ra tình huống: Khi con không hiểu bài toán dù mẹ đã giải thích nhiều lần, bố thử liên hệ bài học với một tình huống quen thuộc để con dễ hình dung. Ngay cả khi chưa tìm được lời giải, bố vẫn thẳng thắn thừa nhận và hẹn cùng con hỏi giáo viên. Qua đó, trẻ hiểu rằng người lớn cũng có lúc gặp khó khăn, nhưng luôn sẵn sàng cùng con tìm cách giải quyết.
Để bố tham gia nhiều hơn, mẹ cũng cần trao cho bố không gian thực hiện vai trò của mình.
Khảo sát cho thấy 73,2% phụ huynh lo lắng vì không đủ khả năng dạy con học. Tuy nhiên, điều quan trọng là bố mẹ sẵn lòng cùng con tìm hiểu vấn đề.
Trẻ cần được bố mẹ tôn trọng ý kiến và khuyến khích bày tỏ suy nghĩ. Khi con đưa ra quyết định chưa hợp lý, hãy để con trải nghiệm, nhận ra sai sót và tự tìm cách khắc phục. Ngay cả khi con tranh luận, người lớn cũng nên bình tĩnh lắng nghe, xem xét những điều hợp lý trong lập luận của con.
