Cây thạch đen là họ thực vật hoa môi có tên khoa học là Mesona chinensis, hay trong dân gian còn có tên gọi khác là cây Tiên thảo (sương sáo, thạch sương sáo). Thạch đen cao khoảng 40 - 60 cm, thân phân nhánh nhiều, lá mọc đối, hình trứng dày, mép có răng cưa nhỏ. Cây thường ra hoa vào cuối thu đầu đông, hoa mọc thành cụm, cánh trắng hoặc hồng nhạt, trông rất đẹp mắt.
Tại Việt Nam, cây thạch đen được trồng và khai thác nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nổi bật nhất là Cao Bằng (được xem là “thủ phủ” thạch đen), Lạng Sơn, Tuyên Quang và một số khu vực trung du và miền núi phía Bắc khác. Trong Đông y, cây thạch đen được xếp vào nhóm dược liệu có tính mát, thường dùng để thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ tiêu hóa và làm dịu cơ thể trong điều kiện nóng bức.
Cây thạch đen dễ trồng, dễ chăm, cho năng suất tốt
Thạch đen là cây ngắn ngày, chỉ sau khoảng 4 tháng trồng là có thể thu hoạch, nên rất phù hợp với điều kiện canh tác của miền núi phía Bắc. Cây không kén đất, có thể trồng ở nhiều địa hình khác nhau: từ ruộng, nương rẫy, bìa rừng đến xen canh cùng ngô, sắn hoặc rau màu. Đặc biệt, mùa mưa là thời điểm cây phát triển tốt nhất và cho năng suất cao.
Cách trồng thạch đen khá đơn giản. Sau khi ươm giống, cây được trồng thành hàng, mỗi gốc cách nhau 30-40cm. Chỉ cần chăm bón đều, làm cỏ và tưới nước giữ ẩm là cây sinh trưởng nhanh. Khi cây bắt đầu ra nụ hoa ở ngọn, người trồng tiến hành thu hoạch bằng cách cắt phần thân và lá, mang về phơi nắng nhẹ. Muốn thạch ngon phải cắt sát gốc khi cây vừa ra nụ, rồi phơi nắng 1 ngày, ủ 2 ngày, phơi tiếp 2-3 ngày nữa là khô. Trung bình 10kg cây tươi thu được 1kg khô.
Cây thạch đen được bán dưới dạng đã phơi khô, cũng có thể thu mua ngay tại vườn
Giá bán cây thạch đen dao động tùy thuộc vào sản phẩm cây thô đã phơi khô hay các thành phẩm đã qua chế biến. Đối với cây thạch đen khô dùng để nấu thạch có giá bán dao động từ 40.000 - 80.000 đồng/kg tùy loại. Loại lá đẹp, chất lượng cao hoặc xuất khẩu có thể đạt giá 42.000 - 45.000 đồng/kg tại vườn.
Trước kia, cây thạch đen chỉ mọc hoang trên nương rẫy, ven bờ suối hay những khu đất bỏ hoang. Người dân địa phương thấy cây có thể nấu lấy nước làm món thạch mát, nên hái về sử dụng trong những ngày hè nóng bức. Không ngờ, món thạch đen ấy dần trở nên nổi tiếng. Ngày nay, thạch đen là một thức quà yêu thích của nhiều người, được bày bán ở nhiều nơi, từ ngôi chợ vùng quê đến những siêu thị ở các thành phố lớn.
Có nhiều loại thạch đen nhưng ngon nhất, nổi tiếng nhất vẫn là thạch đen được làm ở vùng Thạch An (Cao Bằng). Vùng đất này được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu mát mẻ, thổ nhưỡng phù hợp sự phát triển của cây thạch đen. Chính vì vậy, thạch đen đang được coi là cây mũi nhọn trong phát triển kinh tế ở địa phương, giúp nhiều hộ gia đình có thu nhập ổn định hơn, vươn lên thoát nghèo.
Nhiều bà con nông dân lựa chọn thạch đen là cây giống để phát triển nông nghiệp
Điển hình như một hộ nông dân trước đây từng quanh năm chỉ trồng ngô, lúa nên chỉ đủ ăn, cuộc sống còn nhiều khó khăn, đã chuyển hướng sang trồng thạch đen để phát triển kinh tế và thay đổi hoàn toàn cục diện. Hơn 10 năm trở lại đây, gia đình ông chuyển dần diện tích trồng ngô, tận dụng thêm diện tích đất đồi để trồng thạch đen.
Từ vài nghìn m2 ban đầu, hiện nay gia đình ông trồng hơn 1 ha thạch đen ở ruộng và trên rẫy, thu nhập trung bình hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Nhờ trồng thạch đen, kinh tế gia đình ông đã có bước phát triển rõ rệt, có tiền mua sắm thiết bị tiện nghi trong sinh hoạt.
Hay như gia đình một chị nông dân cũng ở Thạch An (Cao Bằng), nhận thấy điều kiện khí hậu mát mẻ quanh năm, thổ nhưỡng phù hợp nên đã trồng cây thạch đen để phát triển kinh tế. Đến nay, gia đình chị đã có hơn 1 ha với thu nhập hiện tại gần 100 triệu đồng/năm.
Cây thạch đen cho năng suất tốt, doanh thu ổn định, phù hợp để phát triển kinh tế toàn vùng
Theo chị nông dân này, cây thạch đen ươm được mang ra nương trồng vào lúc thời tiết ẩm, khoảng đầu tháng 2. Giống cây này chỉ ưa trồng trên sườn đồi, độ ẩm cao, nhưng khi thu hoạch lại chỉ thu hoạch vào mùa nắng. Điều đặc biệt mỗi mảnh đất chỉ được trồng một vụ. Lá thạch đen được các thương lái thu mua đưa về các cơ sở sản xuất thạch tại nhiều địa phương hoặc xuất thô ra nước ngoài.
Một hộ nông dân khác có khoảng 5000 m2 đất trồng cây thạch đen, bình quân một năm thu 3 tấn cây khô, bán được hơn trăm triệu đồng. Có hộ trồng trên 3000m2, chỉ sau 4 tháng trồng cho thu hoạch hơn tấn cây khô, bán được gần 50 triệu đồng.
Điều kiện thuận lợi, nên cây thạch đen được mùa, được giá, giúp nhiều hộ nông dân rất phấn khởi, dự định vụ trồng tới sẽ tăng diện tích trồng thạch đen. Riêng tại địa phương, hiện cũng có nhiều cơ sở chế biến thạch, tạo thu nhập và công ăn việc làm cho hàng chục người.
