Từng là món ăn quen thuộc trong những ngày thiếu thốn của người dân miền Trung, khoai xéo ngày nay trở thành đặc sản dân dã được nhiều người tìm mua. Sự kết hợp giữa khoai lang khô, gạo nếp, đậu đen, lạc và mật mía tạo nên món ăn dẻo bùi, ngọt thơm, vừa gợi nhớ hương vị quê nhà, vừa khiến thực khách thành phố tò mò muốn thưởng thức.
Khoai xéo là món ăn gắn bó với đời sống của người dân xứ Nghệ từ nhiều thế hệ. Trước đây, khi điều kiện kinh tế còn khó khăn, gạo là thứ lương thực không phải gia đình nào cũng có đủ để ăn thường xuyên. Khoai lang vì thế trở thành nguồn thực phẩm quan trọng, được chế biến thành nhiều món khác nhau để thay cơm. Trong số đó, khoai xéo là cách kết hợp khéo léo những nguyên liệu sẵn có, giúp bữa ăn thêm chắc bụng mà không tốn kém.
Với nhiều người từng trải qua thời kỳ gian khó, khoai xéo không đơn thuần là một món ăn mà còn gắn với những tháng ngày thiếu thốn. Có gia đình từng nấu cả nồi lớn để ăn trong nhiều bữa, đến mức món ăn dân dã này trở nên quen thuộc. Thế nhưng, khi cuộc sống ngày càng đủ đầy, hương vị tưởng chừng bình thường ấy lại trở thành một phần ký ức khó quên, đặc biệt với những người con xa quê.
Nguyên liệu làm khoai xéo không quá cầu kỳ, nhưng mỗi thứ đều góp phần tạo nên hương vị riêng. Khoai lang được chọn từ những củ lành lặn, sau đó gọt vỏ, thái lát và phơi khô. Công đoạn làm khoai khô khá quan trọng bởi nguyên liệu cần khô đều, sạch sẽ, không bị ẩm mốc để giữ được chất lượng khi bảo quản và chế biến.
Ngoài khoai lang khô, gạo nếp, đậu đen và lạc là những thành phần thường được sử dụng. Một số gia đình có cách gia giảm nguyên liệu theo khẩu vị riêng, nhưng điểm chung là phải làm sao để các thành phần hòa quyện mà vẫn giữ được vị bùi đặc trưng. Mật mía thường được dùng để tạo độ ngọt và hương thơm, khiến món ăn có màu nâu vàng hấp dẫn.
Để nấu khoai xéo, khoai lang khô được rửa sạch, cho vào nồi cùng đậu đen và lạc. Các nguyên liệu được nấu cho mềm rồi mới thêm gạo nếp, điều chỉnh lượng nước và tiếp tục đun đến khi nếp chín. Người nấu cần chú ý canh lửa, tránh để phần đáy nồi bị bén hoặc hỗn hợp quá nhiều nước khiến món ăn mất đi độ dẻo cần thiết.
Khi các nguyên liệu đã chín, mật mía được thêm vào để tạo vị ngọt. Công đoạn quan trọng nhất là dùng đũa hoặc dụng cụ nấu đảo, xới và nghiền nhẹ các thành phần cho quyện vào nhau. Động tác này thường được gọi là xéo, cũng là cách lý giải phổ biến về tên gọi của món ăn.
Nghe qua, cách chế biến có vẻ đơn giản, nhưng để nồi khoai xéo đạt độ ngon lại cần sự kiên nhẫn và kinh nghiệm. Nếu đảo chưa đều, khoai và nếp có thể chưa hòa quyện; nếu đun quá lâu hoặc để lửa lớn, món ăn dễ bị khô, cháy. Ngược lại, khi lượng nước được điều chỉnh hợp lý, khoai xéo sẽ có độ kết dính vừa phải, không quá nhão mà vẫn mềm dẻo.
Thành phẩm thường có màu vàng nâu, thoang thoảng mùi thơm của khoai lang và mật mía. Khi thưởng thức, thực khách cảm nhận được vị dẻo của nếp, cái bùi của khoai, đậu đen và lạc, xen lẫn vị ngọt dịu. Món ăn không ngọt đậm như nhiều loại bánh hay chè mà thiên về vị ngọt tự nhiên, càng nhai càng cảm nhận rõ hương vị của các nguyên liệu.
Một điểm thú vị của khoai xéo là có thể thưởng thức theo nhiều cách. Khi vừa nấu xong, món ăn còn nóng, mềm và dẻo, thích hợp dùng vào bữa sáng hoặc những ngày thời tiết se lạnh. Để nguội, khoai xéo săn chắc hơn, có thể chia thành từng phần nhỏ để ăn trong ngày. Với những người thích cách thưởng thức chậm rãi, một miếng khoai xéo ăn cùng chén trà nóng cũng đủ tạo nên một bữa quà quê giản dị.
Trên chợ mạng, khoai xéo thành phẩm được rao bán khoảng 90.000 đồng/kg. Mức giá này cao hơn nhiều so với hình dung về một món ăn từng gắn với những bữa cơm đạm bạc. Tuy nhiên, để làm ra thành phẩm, người chế biến phải chuẩn bị nhiều nguyên liệu, trải qua các công đoạn sơ chế, phơi khoai và nấu trong thời gian dài. Giá bán cũng phụ thuộc vào nguyên liệu, cách làm và nơi cung cấp.
