Dây bát là loại rau dân dã gắn với những bữa cơm gia đình ở nhiều vùng quê Việt Nam. Không nổi bật bởi vẻ ngoài cầu kỳ, loài dây leo này được yêu thích nhờ những chiếc lá xanh non, khi nấu cùng tôm, thịt hoặc mướp tạo thành món canh thanh mát, có vị ngọt tự nhiên. Cây dễ sinh trưởng, có thể trồng ở hàng rào để thu hái lá non phục vụ bữa ăn hằng ngày.
Dây bát còn được gọi là mảnh bát hoặc hoa bát, tùy theo từng địa phương. Đây là loài cây thân thảo thuộc họ Bầu bí, có khả năng leo bám nhờ tua cuốn. Cây thường xuất hiện ở hàng rào, bờ rào, bụi cây hoặc những khoảng đất ẩm trong vườn. Khi gặp điều kiện thuận lợi, dây phát triển nhanh, vươn dài và phủ xanh một khoảng không gian.
Lá dây bát có màu xanh, mọc so le trên thân, phiến lá thường chia thành khoảng 5 thùy, phần gốc có hình gần giống trái tim. Thân cây mềm, mảnh, có tua cuốn giúp bám vào giàn hoặc những cây xung quanh. Hoa thường có màu trắng, quả hình bầu dục hoặc thuôn dài, khi chín chuyển sang màu đỏ nổi bật. Tuy nhiên, với những gia đình trồng dây bát làm rau, phần được chú ý nhiều nhất vẫn là lá non và đọt non.
Điểm hấp dẫn của loại rau này nằm ở hương vị mộc mạc. Lá non có độ mềm, khi nấu chín tạo cảm giác trơn nhẹ, dễ ăn, nước canh có vị ngọt dịu. Dây bát không cần chế biến cầu kỳ, chỉ cần hái lá vừa đủ, rửa sạch rồi nấu cùng một ít tôm hoặc thịt nạc là đã có món canh ngon cho bữa cơm gia đình.
Để có nồi canh ngon, người nấu thường chọn những chiếc lá non mượt hoặc ngắt phần đọt đang phát triển. Lá già tuy vẫn xanh nhưng có thể dai, cứng và tạo cảm giác hơi nhám khi ăn. Đặc biệt, vào mùa mưa, lá thường mềm và mỏng hơn, thích hợp để nấu canh. Khi thời tiết nắng nóng kéo dài, lá có thể trở nên cứng hơn, vì vậy một số gia đình thường kết hợp dây bát với các loại rau khác như rau ngót, mồng tơi để món ăn dễ ăn hơn.
Cách nấu canh lá bát cũng khá đơn giản. Trước tiên, đun sôi nước rồi cho tôm tươi hoặc thịt nạc đã sơ chế vào nấu để chất ngọt tiết ra nước dùng. Khi nguyên liệu chín, nêm gia vị vừa ăn, sau đó mới cho lá bát đã rửa sạch vào, đảo nhẹ. Rau chín khá nhanh nên chỉ cần đợi nước sôi trở lại là có thể tắt bếp. Cách nấu này giúp giữ màu xanh của lá, nước canh trong và có vị ngọt tự nhiên mà không cần dùng nhiều dầu mỡ.
Ngoài nấu với tôm hoặc thịt, dây bát còn có thể kết hợp với mướp để đổi vị. Mướp được gọt vỏ, thái miếng rồi cho vào nồi nước dùng trước, đợi chín vừa tới mới thêm lá bát. Sự kết hợp giữa vị ngọt thanh của mướp và độ mềm của lá rau tạo nên món canh dễ ăn, phù hợp trong những ngày thời tiết nóng bức.
Ở chợ quê hay trên chợ mạng, dây bát được bán với giá tới 70.000 đồng/kg.
Không chỉ dễ chế biến, dây bát còn tương đối dễ trồng. Cây có thể được nhân giống bằng hạt, thích hợp với nơi có khí hậu ấm, đủ ánh sáng và đất tơi xốp, thoát nước tốt. Người trồng có thể chọn một góc vườn, tận dụng hàng rào hoặc dựng giàn để dây leo. Trước khi gieo, nên làm đất tơi, bổ sung phân hữu cơ hoai mục để tăng độ dinh dưỡng. Hạt được gieo vào đất ẩm, sau khi cây nảy mầm cần tưới nước đều đặn, giữ đất đủ ẩm nhưng tránh để úng kéo dài.
Khi cây bắt đầu vươn dây, có thể hướng ngọn lên giàn hoặc hàng rào để cây nhận ánh sáng và phát triển thuận lợi. Về thời gian thu hoạch, nếu trồng bằng hạt trong điều kiện thuận lợi, người trồng có thể bắt đầu hái lá và đọt non sau khoảng 2-3 tháng. Đây là mốc tham khảo, bởi thời gian thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng hạt giống, thời tiết, đất trồng và cách chăm sóc. Nên thu hái những phần non vừa đủ, tránh ngắt trụi toàn bộ lá hoặc làm tổn thương thân chính để cây tiếp tục ra chồi mới. Khi được chăm sóc tốt, dây có thể cho thu hoạch nhiều đợt, giúp gia đình có nguồn rau tươi trong thời gian dài.
