Ở An Giang có một loại quả dân dã từng mọc đầy ven sông, bờ ruộng, bờ rào, nay trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua mỗi khi vào mùa, đó là quả bứa. Loại quả này gắn liền với mùa nước nổi miền Tây, với những nồi canh chua cá linh nghi ngút khói hay món cá kho đậm đà hương vị quê nhà.
Bứa là cây thân gỗ, cao khoảng 10–15m, cành nhánh dài và mọc xòe ngang tạo bóng mát lớn. Theo người dân địa phương, nhiều cây bứa cổ thụ ở An Giang đã tồn tại hàng trăm năm, thân to vài người ôm không xuể nhưng vẫn cho trái sai mỗi mùa. Cây mọc tự nhiên ven sông, cạnh ruộng đồng hoặc trong những khu vườn lâu năm. Trước kia, hầu như nhà nào ở vùng quê cũng có vài cây bứa, đến mùa chỉ cần ghé xin là có ngay một rổ đầy mang về nấu ăn.
Quả bứa có hình cầu, kích thước cỡ ba đầu ngón tay chụm lại, bên ngoài có nhiều rãnh dọc. Khi còn non, quả màu xanh sậm, lúc chín chuyển dần sang vàng nhạt. Phần vỏ khá dày, bên trong chia múi giống măng cụt nên nhiều người còn gọi vui đây là “măng cụt rừng”. Thoạt nhìn quả bứa khá giống ổi găng, nhưng khi bổ đôi sẽ thấy phần thịt mọng nước, có mùi thơm đặc trưng và vị chua dịu dễ chịu.
Khoảng cuối hè đầu thu, từ tháng 6 đến tháng 9 dương lịch, cũng là thời điểm mùa nước nổi bắt đầu tràn về miền Tây, bứa chín rộ khắp nơi. Đây cũng là lúc người dân tranh thủ đi hái bứa mang ra chợ bán hoặc chế biến món ăn. Những cây bứa lâu năm có thể cho hàng trăm kg quả mỗi vụ.
Muốn chọn bứa ngon phải nhìn màu vỏ và độ mềm của trái. Người có kinh nghiệm chỉ cần liếc qua là biết ngay quả nào đủ độ chua thanh để nấu canh hay kho cá. Khi hái, người dân cũng phải cẩn thận vì bên trong quả có khá nhiều mủ.
Bứa chín có thể ăn tươi ngay sau khi bổ đôi. Phần thịt mọng nước mang vị chua ngọt nhẹ, thơm dịu và rất mát. Dù không quá nổi tiếng như xoài hay măng cụt, nhưng nhiều người từng thử qua đều nhớ mãi hương vị riêng của loại quả này. Giá bứa vào mùa cũng khá bình dân, dao động khoảng 35.000–50.000 đồng/kg tùy thời điểm.
Không chỉ ăn tươi, bứa còn là nguyên liệu tạo nên hương vị đặc trưng cho nhiều món ăn miền Tây. Nổi tiếng nhất phải kể đến canh chua cá linh nấu bứa và cá linh kho bứa – hai món ăn gắn liền với mùa nước nổi ở An Giang. Cá linh non mềm ngọt kết hợp với vị chua thanh của bứa tạo nên hương vị hài hòa, đậm chất miền sông nước.
Ngoài ra, người dân còn dùng bứa dầm nước rau muống, kho cá hay làm nước chấm cho các món nướng. Một trái bứa già đem nướng chín rồi dầm cùng tỏi, ớt và nước mắm sẽ cho ra thứ nước chấm chua cay thơm lừng, ăn với cá nướng hay thịt nướng đều rất bắt vị.
Do cả lá và quả đều có thể ăn được nên nhiều gia đình còn đem cây bứa về trồng trong vườn để tiện sử dụng quanh năm. Sau khi thu hoạch, phần vỏ thường được thái lát hoặc để nguyên rồi phơi khô đến khi chuyển màu đen. Bứa khô được cất trong hũ kín để nấu canh, kho cá suốt cả năm mà vẫn giữ được vị chua thơm đặc trưng. Phần ruột thì có thể dầm đường làm nước giải khát rất được ưa chuộng vào ngày nóng.
Hiện nay, khi những cây bứa tự nhiên ngày càng ít dần do đô thị hóa và mở rộng đường sá, nhiều người bắt đầu chú ý hơn đến việc trồng và nhân giống loại cây này. Trên thị trường đã xuất hiện khá nhiều nơi bán cây giống bứa. Với cây ghép hoặc chiết cành, người trồng chỉ cần khoảng 2–3 năm là cây đã cho quả bói. Nếu trồng bằng hạt, thời gian thu hoạch lâu hơn, thường mất từ 5–7 năm cây mới ra trái ổn định.
Không chỉ là loại quả dân dã của miền quê, bứa giờ đây còn trở thành đặc sản được các quán ăn, nhà hàng miền Tây sử dụng như một loại gia vị riêng biệt. Vị chua thanh nhẹ, thơm tự nhiên của bứa giúp món ăn đậm đà hơn mà không loại quả nào thay thế được.
