Từng là thức quà quê dân dã gắn liền với tuổi thơ của biết bao đứa trẻ, dâu da xoan nay bất ngờ "gây sốt" trên chợ mạng. Loại quả từng mọc đầy ở bờ rào, ven rừng, ít ai để ý giờ được nhiều người săn lùng bởi hương vị chua ngọt đặc trưng và khả năng chế biến thành nhiều món hấp dẫn. Có thời điểm, dâu da xoan được rao bán với giá lên tới 50.000 đồng/kg nhưng vẫn hút khách.
Dâu da xoan còn được biết đến với nhiều tên gọi như châm châu, hồng bì dại, xoan đào hay dâm bôi, thuộc loài Clausena excavata – một loại cây phân bố phổ biến ở các nước Đông Nam Á như Việt Nam, Lào, Thái Lan và một số khu vực phía nam Trung Quốc.
Đây là cây thân gỗ nhỏ, phân cành nhiều, ưa sáng và sinh trưởng khỏe. Lá thuộc dạng lá kép lông chim, mọc so le, có màu xanh đậm. Hoa nhỏ màu trắng, mọc thành từng chùm ở đầu cành, thường nở vào khoảng tháng 7-8 hằng năm. Sau khi hoa tàn, cây bắt đầu kết thành từng chùm quả nhỏ, mỗi quả chỉ lớn bằng đầu ngón tay, vỏ hơi sần sùi. Mùa thu hoạch kéo dài từ khoảng tháng 9 đến tháng 11 dương lịch.
Trước đây, dâu da xoan mọc hoang ở bìa rừng, ven đồi hoặc được trồng làm cây bóng mát trong sân trường, trước nhà, ven đường. Vì quá quen thuộc nên ít người coi đây là loại cây có giá trị kinh tế. Thậm chí nhiều nơi còn chặt bỏ để thay thế bằng các loại cây ăn quả khác.
Thế nhưng vài năm trở lại đây, khi xu hướng tìm về những hương vị tuổi thơ và các loại trái cây bản địa ngày càng được ưa chuộng, dâu da xoan bất ngờ trở thành đặc sản theo mùa được nhiều người tìm mua.
Trên các chợ mạng, loại quả này thường được rao bán với giá dao động từ 35.000-50.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng. Vào đầu vụ hoặc khi nguồn hàng khan hiếm, giá có thể ở mức cao nhưng vẫn nhanh chóng hết hàng vì lượng khách đặt mua lớn.
Điều khiến dâu da xoan được yêu thích chính là hương vị thay đổi theo từng độ chín. Khi còn xanh, quả có vị chua gắt, chỉ cần cắn một miếng cũng đủ khiến nhiều người xuýt xoa, nổi da gà. Chính vị chua ấy lại khiến không ít người "nghiện", đặc biệt khi chấm cùng muối ớt hoặc muối tôm cay.
Đến khi chín, lớp vỏ chuyển dần sang màu vàng cam hoặc đỏ nhạt, phần thịt mềm hơn, vị chua dịu lại, hòa quyện cùng vị ngọt thanh và mùi thơm nhẹ rất đặc trưng. Ăn một quả rồi lại muốn ăn thêm nhiều quả khác vì cảm giác chua ngọt hài hòa, không gắt như nhiều loại quả rừng khác.
Với nhiều người sinh ra ở vùng quê, dâu da xoan là cả một miền ký ức. Mỗi mùa quả chín, lũ trẻ lại rủ nhau mang rổ hoặc túi nilon đi khắp xóm tìm những cây sai trĩu quả. Có khi phải trèo lên cành, có khi đứng dưới dùng sào khều từng chùm rồi chia nhau ngay dưới gốc cây. Những quả chín vàng được xem là "chiến lợi phẩm", còn quả xanh thì đem chấm muối ớt, vừa ăn vừa xuýt xoa vì chua nhưng vẫn không nỡ bỏ.
Không chỉ ăn tươi, dâu da xoan còn được chế biến thành nhiều món ngon. Cách đơn giản nhất là lắc cùng muối ớt hoặc muối tôm để tăng vị đậm đà. Những quả chín còn được dùng ngâm với đường làm siro giải khát. Ngoài ra, nhiều gia đình còn dùng dâu da xoan để nấu canh chua với cá, làm nước sốt chua ngọt hoặc chế biến thành mứt, tạo nên hương vị mới lạ.
Hiện nay, bên cạnh những cây mọc tự nhiên, một số hộ dân ở các tỉnh miền Bắc và miền Trung đã giữ lại hoặc chủ động trồng dâu da xoan dọc bờ rào, ven vườn và trên các khu đất đồi để thu hoạch quả bán theo mùa. Đây là loài cây khá dễ trồng, ít sâu bệnh, thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới và không đòi hỏi nhiều công chăm sóc. Sau vài năm trồng, cây bắt đầu cho quả và càng lớn tuổi càng sai trái.
