Ít nổi tiếng như sấu hay me, quả dọc lại có một vị chua rất riêng, thanh nhẹ, thơm dịu và đặc biệt hợp với các món canh cá. Từng là thứ quả dân dã mọc nhiều ở Phú Thọ, nay quả dọc được nhiều người thành phố tìm mua mỗi độ hè về. Loại quả này không chỉ được yêu thích bởi hương vị mà còn bởi cách chế biến khá đặc biệt.
Quả dọc có hình tròn, kích thước không quá lớn, khi còn non mang màu xanh, càng về già vỏ chuyển xanh sẫm, cứng hơn. Bên trong là phần cùi khá dày, có nhiều nhựa và hạt. Khi quả vừa tới độ, phần thịt có vị chua thanh, hơi thơm và không quá gắt. Chính vị chua dịu ấy khiến quả dọc trở thành nguyên liệu quen thuộc trong nhiều món ăn dân dã, nhất là các món canh cá.
Với người miền núi phía Bắc, quả dọc thường được nhắc đến cùng những nồi canh cá nóng hổi. Chỉ cần vài quả dọc cũng có thể tạo nên vị chua vừa phải cho cả nồi canh. Khác với chanh có vị chua sắc hay me thường cho vị chua đậm, quả dọc khi nấu lên mang lại cảm giác dịu hơn, vị chua hòa vào nước dùng nhưng vẫn giữ được mùi thơm đặc trưng.
Cách chế biến quả dọc cũng có nét riêng. Quả tươi sau khi rửa sạch thường được nướng trên bếp than hoặc bếp gas. Khi lớp vỏ bên ngoài bắt đầu chuyển màu, quả mềm ra và dậy mùi thơm thì đem bóc vỏ. Công đoạn nướng không chỉ giúp quả thơm hơn mà còn làm giảm lượng nhựa bên trong. Sau đó, người chế biến có thể bỏ hạt, lấy phần thịt dầm với nước rồi cho vào món ăn.
Phổ biến nhất vẫn là canh cá nấu quả dọc. Cá sau khi sơ chế được nấu cùng quả dọc, cà chua, nghệ và các loại rau thơm. Nước canh có vị chua thanh, thơm nhẹ, quyện với vị ngọt của cá, rất thích hợp ăn cùng cơm nóng. Trong những ngày hè oi bức, một bát canh cá có vị chua dịu của quả dọc thường khiến bữa cơm trở nên ngon miệng hơn.
Không chỉ nấu canh cá, quả dọc còn có thể được dùng để tạo vị chua cho một số món nước khác. Tùy khẩu vị, người nội trợ có thể điều chỉnh lượng quả để món ăn có độ chua vừa phải. Quả dọc càng già thường cho vị chua đậm và mùi thơm rõ hơn, vì thế nhiều người sành ăn lại thích những quả cuối vụ.
Mùa quả dọc thường bắt đầu từ đầu mùa hè và kéo dài đến khoảng đầu mùa thu. Đây cũng là thời điểm quả xuất hiện nhiều tại các chợ quê, chợ dân sinh và trên các chợ mạng. Đầu mùa, quả còn khá khan hiếm nên giá thường cao hơn. Đến chính vụ, nguồn hàng dồi dào, giá phổ biến khoảng 30.000-70.000 đồng/kg tùy kích thước, độ già và nơi bán.
Một điểm được người mua quan tâm là quả dọc tươi không bảo quản được quá lâu nếu để ở nhiệt độ thường. Khi mua về, nên chọn những quả còn chắc tay, vỏ xanh đậm, không bị dập, nứt hoặc có dấu hiệu thối. Nếu chỉ sử dụng trong vài ngày, có thể để quả ở nơi khô thoáng hoặc bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh.
Muốn giữ quả dọc lâu hơn để dùng quanh năm, người dân thường sơ chế trước khi bảo quản. Quả có thể đem nướng, bóc vỏ, bỏ hạt rồi chia thành từng phần nhỏ, cho vào túi kín hoặc túi hút chân không và bảo quản trong ngăn đá. Khi cần nấu canh chỉ việc lấy ra rã đông và sử dụng. Một số nơi còn thái hoặc sơ chế rồi phơi, sấy khô để dành. Cách này giúp kéo dài thời gian sử dụng, dù hương vị không hoàn toàn giống quả tươi.
Quả dọc vốn không phải loại cây khó trồng. Cây thân gỗ, có thể phát triển tốt ở vùng trung du và miền núi, nơi có nhiều ánh sáng và đất thoát nước. Người dân có thể trồng cây từ hạt hoặc cây giống, chủ yếu trồng quanh nhà, ven đồi hoặc trong vườn để lấy quả. Khi cây trưởng thành, nếu hợp đất và chăm sóc tốt, mỗi mùa hè có thể cho nhiều quả.
