Cà na là loại quả quen thuộc với người dân miền Tây, đặc biệt phổ biến ở các tỉnh thành như An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ. Trước đây, cây thường mọc tự nhiên dọc bờ kênh, bờ mương hoặc được trồng để giữ đất, chống sạt lở. Trẻ con ở quê chỉ cần thấy cây sai quả là có thể trèo hái ăn, gần như không có chuyện mua bán.
Thế nhưng theo thời gian, cà na dần trở thành một đặc sản được thị trường ưa chuộng. Từ những gánh hàng rong, khu chợ quê đến các điểm du lịch miền Tây, loại quả dân dã này xuất hiện ngày càng nhiều dưới dạng tươi hoặc đã qua chế biến.
Ở miền Tây hiện có hai nhóm cà na phổ biến là cà na bản địa và cà na Thái. Cà na bản địa thường có cây cao, thân gỗ, nhiều cành, có thể cao khoảng 10-25m. Cây ra hoa trắng vào khoảng tháng 3-4 và thường sai quả vào mùa nước nổi, khoảng tháng 7-9 âm lịch.
Quả cà na có hình bầu dục, dài khoảng 3-4cm, lớp vỏ nhẵn. Khi còn già, quả có màu xanh đậm, vị chua và chát khá rõ. Đến khi chín, vỏ chuyển vàng nhạt, vị chua dịu hơn, thịt quả có mùi thơm nhẹ.
Chính vị chua chát đặc trưng khiến cà na tươi thường không được ăn theo cách đơn giản như nhiều loại trái cây khác. Muốn thưởng thức ngon, quả cần được sơ chế để giảm bớt vị chát, sau đó kết hợp với các loại gia vị.
Cách ăn phổ biến nhất là cà na đập dập trộn muối ớt. Những quả cà na xanh được rửa sạch, đập vừa phải để phần thịt quả nứt ra nhưng không bị nát. Sau đó, quả được ngâm muối, bóp và xả vài lần nước nhằm giảm vị chua chát. Khi đã ráo nước, cà na được trộn cùng muối, đường, ớt và có thể thêm một chút nước mắm.
Với người thích vị chua, cà na tươi sau khi sơ chế có thể ăn ngay cùng muối ớt. Còn những người thích vị ngọt thường chọn cà na ngâm đường hoặc cà na ngào đường. Những quả to, xanh đẹp thường được khía nhẹ quanh thân rồi ngâm muối loãng trong nhiều giờ, sau đó bóp nhẹ cho mềm trước khi chế biến với đường.
Cà na ngâm đường có vị chua ngọt hài hòa, phần thịt quả mềm hơn nhưng vẫn giữ được độ dai giòn nhất định. Trong khi đó, cà na ngào đường có lớp áo đường ngọt đậm bên ngoài, bên trong vẫn còn vị chua nhẹ, tạo cảm giác càng ăn càng cuốn.
Ngoài ra, cà na còn được làm thành cà na xí muội, mứt cà na, rượu cà na và nhiều sản phẩm đóng gói khác. Cà na xí muội có sự kết hợp của vị chua, mặn, ngọt và độ dẻo thơm, phù hợp để ăn vặt hoặc mua làm quà sau những chuyến du lịch miền Tây.
Không ít du khách khi đến An Giang, Cần Thơ hay các tỉnh miền Tây tỏ ra thích thú trước những món cà na được bày bán tại chợ, điểm tham quan và các khu du lịch. Với hình thức bắt mắt, hương vị lạ miệng, dễ đóng gói và bảo quản, cà na chế biến trở thành món quà quê được nhiều người lựa chọn mang về cho gia đình, bạn bè.
Giá cà na tươi hiện phụ thuộc vào giống và mùa vụ. Cà na Thái thường được trồng nhiều hơn bởi quả to, năng suất khá, ít chua chát và có thể cho thu hoạch sớm, thậm chí quanh năm. Khi vào mùa rộ, giá có thể khoảng 15.000-20.000 đồng/kg, còn thời điểm khan hàng có thể tăng lên 30.000-35.000 đồng/kg.
Trong khi đó, các sản phẩm đã qua chế biến có giá cao hơn do mất thêm nhiều công đoạn. Cà na ngâm hoặc ngào đường có thể được bán khoảng 55.000-80.000 đồng/kg, tùy loại và cách chế biến. Những sản phẩm đóng gói như cà na xí muội, mứt hay rượu có mức giá đa dạng hơn.
Cà na được đánh giá là loại cây khá dễ chăm sóc. Cây chịu hạn tốt, ít sâu bệnh và không đòi hỏi quá nhiều phân bón. Người dân có thể nhân giống bằng cành, sau khi cây phát triển ổn định sẽ cho thu hoạch quả. Cà na bản địa thường có mùa vụ rõ rệt, trong khi cà na Thái được ưa chuộng nhờ khả năng cho trái nhiều và tương đối quanh năm.
