Quan sát thực tế cho thấy, những đứa trẻ học giỏi và duy trì thành tích học tập ổn định thường có trí nhớ làm việc tốt hơn. Điều này không có nghĩa là trẻ có thể ghi nhớ mọi thứ, mà quan trọng là biết lưu giữ những thông tin cần thiết, tập trung vào vấn đề và sử dụng thông tin đó khi cần thiết.
Vậy chính xác thì bộ nhớ làm việc tốt là gì?
Có thể hình dung bộ nhớ làm việc như một chiếc bàn làm việc của não bộ. Khi tiếp nhận thông tin, não bộ tạm thời giữ thông tin đó để xử lý và sử dụng khi cần thiết. Khác với trí nhớ dài hạn, bộ nhớ làm việc chỉ lưu giữ thông tin trong thời gian ngắn, phục vụ cho những nhiệm vụ đang diễn ra.
Ví dụ, khi yêu cầu trẻ ghi nhớ ba loại quả gồm táo, cam và chuối rồi nhắc lại, trẻ chủ yếu cần giữ thông tin trong trí nhớ ngắn hạn. Nhưng nếu yêu cầu trẻ sắp xếp ba loại quả theo thứ tự kích thước từ lớn đến nhỏ, trẻ phải vừa ghi nhớ tên các loại quả, vừa so sánh kích thước và đưa ra kết luận. Lúc này, bộ nhớ làm việc không chỉ lưu giữ mà còn giúp trẻ xử lý thông tin.
Một đặc điểm quan trọng của bộ nhớ làm việc là dung lượng có giới hạn. Các nghiên cứu thường sử dụng con số khoảng bốn đơn vị thông tin để mô tả khả năng xử lý của bộ nhớ làm việc. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là não bộ chỉ ghi nhớ được đúng bốn thông tin. Mỗi đơn vị có thể chứa lượng thông tin khác nhau, tùy thuộc vào mức độ quen thuộc, cách sắp xếp và mối liên hệ giữa các thông tin.
Chẳng hạn, một số điện thoại gồm 11 chữ số có thể gây khó khăn cho người chưa quen ghi nhớ. Nhưng nếu biết cách chia thành từng nhóm hoặc đã quen thuộc với dãy số đó, việc ghi nhớ sẽ trở nên dễ dàng hơn.
Bộ nhớ làm việc ảnh hưởng thế nào đến việc học?
Trong lớp học, vai trò của bộ nhớ làm việc thể hiện khá rõ. Khi nghe giáo viên giảng bài, học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mới mà còn phải ghi nhớ nội dung vừa nghe để liên kết với những thông tin tiếp theo. Nếu không giữ được ý trước đó, trẻ có thể gặp khó khăn khi hiểu phần kiến thức mới.
Điều tương tự cũng xảy ra khi đọc sách. Để hiểu trọn vẹn một đoạn văn, trẻ cần ghi nhớ nội dung của những câu trước và kết nối chúng với câu đang đọc. Nếu không duy trì được thông tin trong đầu, trẻ có thể phải đọc đi đọc lại nhiều lần mới hiểu được ý nghĩa của đoạn văn.
Khi giải toán, bộ nhớ làm việc cũng đóng vai trò quan trọng. Trẻ cần ghi nhớ các con số, điều kiện, đơn vị và kết quả của những bước tính trước đó để tiếp tục giải quyết bài toán. Vì vậy, việc học không chỉ đòi hỏi khả năng ghi nhớ, mà còn cần khả năng giữ lại và vận dụng thông tin trong quá trình tư duy.
Đây cũng là một trong những lý do khiến trẻ đôi khi mắc những lỗi tưởng chừng rất đơn giản như bỏ sót dữ kiện, quên đơn vị đo, nhầm lẫn con số hoặc phải liên tục quay lại đề bài. Những lỗi này đôi khi không xuất phát từ việc trẻ không biết cách giải mà có thể do trẻ gặp khó khăn khi phải xử lý quá nhiều thông tin cùng lúc.
Chẳng hạn, có trẻ giải được từng câu toán khi làm riêng lẻ nhưng lại mắc lỗi khi phải giải nhiều câu trên cùng một trang. Khi phải tiếp nhận quá nhiều dữ kiện, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc tập trung và xử lý từng nhiệm vụ.
Tuy nhiên, không nên vội kết luận mọi lỗi sai đều bắt nguồn từ bộ nhớ làm việc. Việc chưa nắm vững kiến thức, thiếu tập trung, chưa có thói quen làm bài phù hợp hoặc lo lắng khi kiểm tra cũng có thể khiến trẻ mắc lỗi dù đã biết cách giải.
Vì vậy, bố mẹ cần quan sát kỹ để phân biệt trẻ thực sự chưa hiểu bài hay chỉ gặp khó khăn khi phải xử lý nhiều thông tin cùng lúc.
Vì sao nền tảng kiến thức vững chắc giúp trẻ học dễ dàng hơn?
Một trong những yếu tố giúp giảm tải cho bộ nhớ làm việc chính là sự thành thạo kiến thức và kỹ năng đã học.
Ví dụ, khi đã thuộc bảng cửu chương, trẻ có thể nhanh chóng đưa ra kết quả của phép tính 6 × 7 mà không cần mất thời gian tính lại từng bước. Nhờ đó, trẻ có thể dành nhiều sự tập trung hơn cho việc hiểu đề bài, lựa chọn phương pháp giải và kiểm tra kết quả.
Ngược lại, nếu chưa thành thạo bảng cửu chương, trẻ phải sử dụng nhiều sự chú ý và năng lực xử lý để thực hiện những phép tính cơ bản. Điều này khiến trẻ còn ít khả năng tập trung cho những bước suy luận phức tạp hơn.
Nói cách khác, khi kiến thức và kỹ năng cơ bản đã trở nên thành thạo, trẻ sẽ không cần tiêu tốn quá nhiều năng lực của bộ nhớ làm việc cho những thao tác quen thuộc. Nhờ đó, trẻ có thêm nguồn lực nhận thức để tiếp thu kiến thức mới và giải quyết những nhiệm vụ khó hơn.
Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận mối liên hệ giữa bộ nhớ làm việc và kết quả học tập của trẻ trong các lĩnh vực như toán học, đọc hiểu và ngôn ngữ. Những học sinh học tập thuận lợi không nhất thiết có bộ nhớ làm việc lớn, mà còn có thể nhờ khả năng tổ chức kiến thức và vận dụng những kỹ năng đã thành thạo, giúp giảm bớt gánh nặng xử lý thông tin.
Điều quan trọng là hiểu được vai trò của bộ nhớ làm việc để bố mẹ có cách hỗ trợ phù hợp, giúp trẻ củng cố kiến thức nền tảng, rèn luyện khả năng tập trung và từng bước phát triển kỹ năng học tập.
Vậy bố mẹ nên làm gì nhằm rèn luyện khả năng ghi nhớ tốt cho con?
Để giúp trẻ rèn luyện khả năng ghi nhớ, bố mẹ có thể bắt đầu từ những hoạt động đơn giản trong cuộc sống hàng ngày.
Thường xuyên trò chuyện và đặt câu hỏi cho con
Sau khi đọc truyện, đi chơi hoặc cùng con làm một việc gì đó, bố mẹ hãy đặt những câu hỏi đơn giản như: "Hôm nay con đã nhìn thấy những gì?", "Nhân vật trong truyện đã làm gì?". Việc khuyến khích trẻ nhớ lại và kể lại sự việc giúp con luyện khả năng ghi nhớ, sắp xếp thông tin và diễn đạt suy nghĩ.
Cho con chơi những trò rèn trí nhớ
Những trò chơi như tìm đồ vật bị giấu, ghép hình, nhớ vị trí các món đồ hoặc tìm điểm khác nhau đều giúp trẻ luyện khả năng quan sát và ghi nhớ. Bố mẹ dành khoảng 10 - 15 phút mỗi ngày để chơi cùng con, lựa chọn trò chơi phù hợp với độ tuổi và tăng dần độ khó khi trẻ đã quen.
Hình thành thói quen sinh hoạt lành mạnh
Giấc ngủ đầy đủ, chế độ ăn uống cân bằng và hoạt động thể chất thường xuyên đều góp phần hỗ trợ sự phát triển của não bộ. Bố mẹ nên duy trì giờ ngủ ổn định, khuyến khích con vận động và hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử, đặc biệt trước giờ đi ngủ. Khi cơ thể được nghỉ ngơi đầy đủ, trẻ cũng có điều kiện tập trung và ghi nhớ tốt hơn.
