Nhiều bậc cha mẹ chỉ thực sự hoang mang khi con học hành đi xuống, thái độ thay đổi hoặc dần tách mình khỏi gia đình. Nhưng thực tế, quá trình “trượt dốc” thường bắt đầu từ những biểu hiện rất đời thường. Điều đáng nói là những dấu hiệu này dễ bị bỏ qua, vì người lớn cho rằng đó chỉ là sự bướng bỉnh nhất thời hoặc lười biếng do tuổi mới lớn.
Giáo dục không phải là chờ đến khi con phạm sai lầm rồi trách phạt. Giáo dục là quá trình quan sát, đồng hành và điều chỉnh từ sớm, khi vấn đề còn ở mức manh nha.
Khi nề nếp sinh hoạt bắt đầu rối loạn
Một trong những thay đổi dễ nhận thấy nhất là việc trẻ buông lỏng kỷ luật với chính mình. Phòng ngủ bừa bộn kéo dài nhiều ngày, quần áo vứt lung tung, không còn chủ động giữ vệ sinh cá nhân. Giờ giấc sinh hoạt đảo lộn: thức khuya triền miên, ngủ nướng vào ban ngày, phụ thuộc vào điện thoại hoặc trò chơi trực tuyến.
Nếu tình trạng này chỉ diễn ra ngắn hạn, có thể đó là sự mệt mỏi tạm thời. Nhưng khi sự thiếu nề nếp trở thành thói quen, đó không đơn thuần là chuyện “lười”. Một đứa trẻ đánh mất sự kỷ luật cơ bản với cơ thể và không gian sống của mình thường đang thiếu động lực hoặc gặp khó khăn trong việc quản lý cảm xúc.
Kỷ luật cá nhân là nền tảng của tự chủ. Khi nền tảng này lung lay, mọi lĩnh vực khác – từ học tập đến các mối quan hệ – cũng dễ bị ảnh hưởng.
Làm mọi việc trong tâm thế đối phó
“Con biết rồi” là câu trả lời quen thuộc, nhưng sau đó mọi việc vẫn không thay đổi. Bài tập làm qua loa cho xong, việc nhà thực hiện cho có, lời hứa bị quên đi nhanh chóng. Trẻ không phản kháng trực diện, nhưng cũng không thực sự hợp tác.
Tâm thế đối phó thường xuất hiện khi trẻ không còn cảm thấy trách nhiệm thuộc về mình. Có thể trẻ đang chịu áp lực liên tục từ việc bị nhắc nhở, so sánh hoặc kiểm soát quá chặt. Cũng có thể trẻ đã quen với việc người lớn giải quyết thay phần hậu quả.
Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ dễ hình thành thói quen thiếu cam kết. Sự tự giác – yếu tố quan trọng để trưởng thành – dần bị bào mòn. Đến khi bước vào môi trường đòi hỏi tính độc lập cao hơn, trẻ sẽ lúng túng và thiếu bản lĩnh.
Cảm xúc dễ bùng nổ, khép mình hoặc chống đối
Không ít phụ huynh nhận thấy con ngày càng khó trò chuyện. Một góp ý nhỏ cũng có thể dẫn đến phản ứng gay gắt. Trẻ to tiếng, đóng cửa phòng, im lặng kéo dài hoặc tỏ ra bất cần.
Sự thay đổi cảm xúc ở lứa tuổi đang lớn là điều bình thường. Tuy nhiên, khi trạng thái cáu gắt, tiêu cực xuất hiện thường xuyên, đó là tín hiệu cần được chú ý. Đằng sau thái độ “khó chịu” có thể là áp lực học tập, cảm giác thua kém bạn bè, hoặc sự tổn thương khi không được lắng nghe.
Nếu người lớn chỉ nhìn vào hành vi bề nổi mà bỏ qua nguyên nhân, mối quan hệ gia đình sẽ dần rạn nứt. Trẻ càng cảm thấy không được thấu hiểu, càng có xu hướng thu mình hoặc phản kháng mạnh hơn.
Sống buông xuôi, thiếu mục tiêu
Khi được hỏi về dự định tương lai, trẻ trả lời mơ hồ hoặc tỏ ra thờ ơ. Không còn hứng thú với việc học, cũng không chủ động tìm kiếm hoạt động yêu thích. Mọi thứ diễn ra theo quán tính, miễn là “qua ngày”.
Một đứa trẻ không có mục tiêu rõ ràng dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng. Điều này không đồng nghĩa trẻ phải có ước mơ lớn lao từ sớm. Nhưng các em cần cảm nhận được rằng nỗ lực hôm nay có ý nghĩa cho ngày mai.
Nếu cha mẹ chỉ tập trung vào điểm số mà không giúp con khám phá sở thích, trải nghiệm môi trường mới hoặc tự đặt mục tiêu nhỏ cho bản thân, trẻ sẽ khó tìm thấy động lực nội tại. Khi không có điểm tựa về định hướng, sự buông xuôi rất dễ xuất hiện.
Xem sự hy sinh của cha mẹ là điều hiển nhiên
Một biểu hiện khác đáng lưu ý là thái độ chỉ quan tâm đến nhu cầu cá nhân. Trẻ đòi hỏi được đáp ứng ngay lập tức, hiếm khi nói lời cảm ơn hoặc chia sẻ việc nhà. Mọi sự hỗ trợ từ gia đình bị xem như trách nhiệm đương nhiên.
Sự ích kỷ ở trẻ không tự nhiên mà có. Nó có thể bắt nguồn từ việc được bao bọc quá mức, ít phải chịu trách nhiệm hoặc chưa từng trải nghiệm cảm giác đóng góp cho gia đình. Khi chỉ quen nhận mà không học cách cho đi, trẻ khó phát triển sự đồng cảm và tinh thần sẻ chia.
Việc giao cho con những nhiệm vụ phù hợp với độ tuổi, để con hiểu giá trị của công sức và tiền bạc, là cách giúp trẻ xây dựng ý thức trách nhiệm từ sớm.
Kết bài
Những dấu hiệu kể trên không phải bản án cho tương lai của một đứa trẻ. Chúng là lời nhắc rằng trẻ đang gặp vấn đề về cảm xúc, động lực hoặc môi trường sống. Nếu được nhận diện sớm, mọi sự sa sút đều có thể điều chỉnh.
Thay vì chờ đến khi con “hư hẳn” rồi mới giật mình, cha mẹ cần quan sát kỹ những thay đổi nhỏ trong thói quen, thái độ và cảm xúc của con. Sự lắng nghe chân thành, kỷ luật nhất quán và việc trao cho con trách nhiệm phù hợp sẽ giúp trẻ lấy lại nhịp sống tích cực.
Hành trình trưởng thành luôn có những khúc quanh. Điều quan trọng không phải là con chưa từng chệch hướng, mà là gia đình kịp thời nhận ra và đồng hành để con tìm lại đường đi.
