Nhiều nghiên cứu cho thấy, những lời khen tưởng như ngọt ngào, nếu quá chung chung, có thể vô tình làm suy giảm động lực bên trong của trẻ.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là khen trẻ ít đi, mà là khen đúng cách, ghi nhận quá trình, lòng dũng cảm, sự lựa chọn, sự tập trung vào từng chi tiết và khả năng tự nhìn nhận bản thân của trẻ.
Tại sao lời khen “ngọt ngào” đôi khi lại phản tác dụng?
Những đứa trẻ thường xuyên được khen vì “xinh đẹp, thông minh và ngoan ngoãn” dễ hình thành thói quen đánh giá giá trị bản thân dựa trên nhận xét của người khác.
Trẻ có thể làm mọi việc để được khen, cố gắng vâng lời để được yêu mến, đồng thời sợ mắc lỗi và không dám thử những điều mới. Về lâu dài, trẻ dễ trở nên nhạy cảm trước đánh giá của người khác và thiếu tự tin vào chính mình.
Nghiên cứu tâm lý học cũng cho thấy điều này. Trong thí nghiệm kinh điển của nhà tâm lý học Carol Dweck tại Đại học Stanford, những trẻ được khen là “thông minh” có xu hướng ngại thử thách và dễ bỏ cuộc hơn khi thất bại. Trong khi đó, những trẻ được ghi nhận vì sự chăm chỉ và kiên trì lại sẵn sàng đối mặt với khó khăn hơn.
Tất nhiên, một vài lời khen riêng lẻ không thể “làm hỏng” một đứa trẻ. Điều đáng lưu ý nằm ở cách bố mẹ thường xuyên khen con mỗi ngày.
Hãy khen ngợi quá trình
Hạn chế khen: “Con thông minh quá!” "Con giỏi quá!"
Thay vào đó, bố mẹ có thể nói: “Con đã kiên trì suy nghĩ về vấn đề này trong một thời gian dài và không dễ dàng bỏ cuộc. Sự kiên trì đó thật đáng quý.”
Nếu thường xuyên được khen là “thông minh” hay “xinh đẹp”, trẻ có thể trở nên sợ thất bại và bắt đầu nghi ngờ bản thân khi không đạt được kết quả như mong muốn.
Nghiên cứu tâm lý học của Claudia Mueller và Carol Dweck, công bố năm 1998 trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology, cho thấy cách khen ngợi có thể ảnh hưởng đến phản ứng của trẻ trước thất bại. Trong 6 thí nghiệm với học sinh lớp 5, những trẻ được khen vì thông minh có xu hướng ít kiên trì và dễ giảm thành tích hơn sau khi gặp khó khăn so với những trẻ được khen vì nỗ lực.
Trong khi đó, bố mẹ ghi nhận nỗ lực và sự kiên trì, trẻ sẽ hiểu rằng những thành quả mình đạt được đến từ quá trình cố gắng của chính mình. Từ đó, trẻ cũng có thêm khả năng đối mặt với khó khăn và phục hồi sau thất bại.
Khen ngợi “lòng dũng cảm”, thay vì “sự vâng lời”
Đừng chỉ khen con: “Con ngoan quá, vâng lời quá!”
Thay vào đó, bố mẹ có thể nói: “Dù hơi lo lắng, con vẫn dũng cảm giơ tay và nói lên suy nghĩ của mình. Mẹ thấy con tiến bộ rồi.”
Vì sao nên khen trẻ theo cách này? Khi thường xuyên được khen vì biết vâng lời, trẻ có thể trở nên thận trọng hơn, luôn cố gắng làm vừa lòng người khác và dần quên đi mong muốn của chính mình.
Thay vì chỉ ghi nhận sự nghe lời, bố mẹ nên khuyến khích sự mạnh dạn và khả năng thể hiện bản thân. Những lời khen đúng lúc sẽ giúp bé gái tự tin hơn và dám đưa ra quyết định của riêng mình.
Hãy khen ngợi “sự lựa chọn”, thay vì kết quả
Đừng chỉ khen con: “Đạt điểm tuyệt đối là điều tuyệt vời rồi!”
Thay vào đó, bố mẹ có thể nói: “Con luôn chủ động xem trước bài và sắp xếp mọi việc mỗi ngày. Con cũng rất kỷ luật trong việc tự quản lý bản thân. Mẹ rất ngưỡng mộ thái độ đó của con.”
Vì sao nên khen trẻ theo cách này?
Nếu chỉ được khen vì kết quả, trẻ có thể khó chấp nhận thất bại và trở nên lo lắng mỗi khi thành tích sa sút.
Thay vì tập trung vào điểm số hay thành tích, bố mẹ nên ghi nhận sự tự giác, khả năng lập kế hoạch và sự kiên trì trong những lựa chọn của con. Khi hiểu rằng mình có thể kiểm soát quá trình cố gắng, trẻ sẽ bớt phụ thuộc vào kết quả và tự tin hơn trước những thay đổi.
Chú trọng “chi tiết”, thay vì làm mọi việc qua loa
Đừng chỉ khen con: “Con vẽ đẹp quá, viết hay quá!”
Bố mẹ có thể nói: “Mẹ nhận thấy chữ của con rất gọn gàng, con đã suy nghĩ rất kỹ về từng nét chữ. Điều đó cho thấy con rất nghiêm túc và cẩn thận.”
Những lời khen cụ thể giúp trẻ nhận ra rõ hơn điểm mạnh của bản thân, thay vì chỉ nhận một lời đánh giá chung chung. Qua đó, trẻ tránh hình thành sự tự tin thiếu thực tế, đồng thời cũng bớt dễ tự ti và từng bước xây dựng sự khiêm nhường, vững vàng.
Khen ngợi khả năng tự nhìn nhận và chấp nhận khuyết điểm
Bố mẹ hãy cho phép con được không hoàn hảo và ghi nhận sự dũng cảm khi con biết nhận lỗi, sửa sai và trưởng thành từ những trải nghiệm đó. Khi lớn lên với tâm thế này, bé gái sẽ bớt tự gây áp lực cho bản thân, không quá dằn vặt vì những thiếu sót và có tâm lý vững vàng hơn.
Thực ra, bố mẹ không cần lúc nào cũng tìm những lời khen thật hay, điều quan trọng là nhìn thấy nỗ lực, sự tiến bộ và những lựa chọn nhỏ bé của con mỗi ngày. Khi không phải cố gắng để đáp ứng mọi kỳ vọng, trẻ sẽ có thêm tự tin để khám phá bản thân, dám thử thách và trưởng thành lành mạnh hơn.
