Ở tuổi đi học, bạn bè dần trở thành một phần quan trọng trong cuộc sống của trẻ. Trẻ muốn được chơi cùng, được bạn công nhận và không muốn trở thành người bị bỏ lại trong một nhóm.
Vì thế, khi bạn bè rủ làm điều sai, chẳng hạn quay cóp bài, nói dối giáo viên, lấy đồ của người khác, trốn học hoặc thử một việc nguy hiểm, không phải đứa trẻ nào cũng đủ bình tĩnh để nói “không”. Có trẻ biết rõ việc đó không đúng nhưng vẫn làm theo vì sợ bị chê là nhát, sợ bạn giận hoặc lo rằng nếu từ chối thì mình sẽ không còn được chơi cùng nữa.
Đằng sau sự đồng ý ấy đôi khi không phải vì trẻ không phân biệt được đúng sai, mà bởi trẻ đang rất coi trọng tình bạn và chưa biết phải đặt ranh giới của mình ở đâu.
Với trẻ, cảm giác được thuộc về một nhóm, có bạn thân và được bạn chấp nhận đôi khi quan trọng đến mức lấn át cả suy nghĩ ban đầu rằng việc mình sắp làm là không đúng. Nếu bị bạn thúc ép bằng những câu như “Có mỗi chuyện này cũng không dám”, “Nhát thế”, hay “Không làm thì nghỉ chơi”, trẻ càng dễ rơi vào thế khó xử.
Ảnh minh họa.
Đây cũng là lúc bố mẹ nhận ra rằng khả năng nói “không” của trẻ không chỉ liên quan đến một tình huống cụ thể, mà còn gắn với cách trẻ nhìn nhận bản thân và các mối quan hệ. Một đứa trẻ quen làm hài lòng người khác, sợ khiến người khác thất vọng hoặc luôn nghĩ phải chiều theo bạn bè để giữ tình bạn sẽ khó bảo vệ quan điểm của mình hơn khi gặp áp lực từ bạn bè.
Ngược lại, khi trẻ hiểu rằng một tình bạn không nên buộc mình phải làm những điều trái với giá trị và giới hạn của bản thân, trẻ sẽ dần có nền tảng để đưa ra lựa chọn riêng.
Vì vậy, chuyện trẻ bị bạn rủ làm điều sai không đơn thuần là câu chuyện “con có ngoan” hay “con có đủ mạnh mẽ hay không”. Đó còn là một phần trong quá trình trẻ học cách xây dựng tình bạn, hiểu giá trị của bản thân và nhận biết đâu là giới hạn không nên vượt qua.
Điều bố mẹ cần quan tâm là vì sao trẻ biết sai nhưng vẫn khó từ chối, và điều gì khiến con sợ mất một người bạn đến mức chấp nhận làm điều mình không muốn.
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Ngọc Vui.
Trường hợp trẻ được bạn rủ quay cóp bài, nói dối giáo viên, lấy đồ của bạn khác, trốn học hoặc làm một việc nguy hiểm, nhưng vẫn đồng ý vì sợ bị bạn bè chê cười. Vì sao trẻ lại khó nói “không” dù biết việc đó là sai?
Điều quan trọng đầu tiên là phải xác định trẻ có biết việc đó là sai hay không.
Nếu trẻ biết việc mình được rủ làm là sai nhưng vẫn không thể nói “không”, vấn đề có thể nằm ở kỹ năng của trẻ. Chẳng hạn, trẻ được nuôi dưỡng trong một môi trường mà con thường học cách làm hài lòng người khác, sẵn sàng bỏ qua quan điểm của mình để làm theo ý người khác. Khi đó, trẻ cũng dễ mang cách ứng xử này vào các mối quan hệ bên ngoài.
Vì vậy, bố mẹ làm gương cho con rất quan trọng. Trẻ cần hiểu rằng mình có ranh giới riêng. Khi đứng trước lựa chọn giữa việc làm hài lòng người khác và những chuẩn mực đạo đức, trẻ cần biết rằng chuẩn mực đạo đức phải được đặt lên trước.
Trong trường hợp này, trẻ có thể sợ làm mất lòng bạn, sợ khiến người khác thất vọng về mình. Đây là điều bố mẹ cần lưu ý, bởi nếu trẻ luôn đặt việc làm hài lòng người khác lên trên ranh giới và giá trị của bản thân, trẻ sẽ dễ bị cuốn theo những lựa chọn không phù hợp.
Nếu con nói: “Con không muốn làm nhưng con sợ bạn không chơi với con nữa”, câu đầu tiên bố mẹ nên nói gì để con cảm thấy được thấu hiểu thay vì bị mắng là “yếu đuối, không có chính kiến”?
Câu đầu tiên bố mẹ nên nói là thể hiện sự đồng cảm với con. Chẳng hạn, bố mẹ có thể nói rằng mình hiểu người bạn đó rất quan trọng với con hoặc biết con đã rất khó xử trong tình huống này.
Đó là cách đầu tiên để trẻ cảm thấy mình được thấu hiểu thay vì bị mắng là yếu đuối hay không có chính kiến.
Sau khi giúp con cảm thấy được thấu hiểu, bố mẹ có thể hỏi thêm:
“Điều gì khiến con nghĩ rằng việc chơi với bạn này quan trọng đến vậy?”
Hoặc:
“Theo con, một người bạn tốt là người như thế nào?”
“Con nghĩ người bạn này có phải là một người bạn tốt không? Vì sao?”
Những câu hỏi này giúp trẻ làm rõ nỗi sợ của mình. Khi trẻ sợ mất bạn, nỗi sợ đó đôi khi chưa phản ánh đúng giá trị của tình bạn. Bố mẹ cần giúp con nhìn rõ điều mình đang lo lắng và hiểu hơn về mối quan hệ đó.
Nếu bạn nói: “Có mỗi chuyện này cũng không dám làm”, “Nhát thế”, “Không làm thì nghỉ chơi”, bố mẹ nên dạy con phản ứng thế nào để không bị cuốn theo cảm giác xấu hổ?
Khi bạn nói những câu như “Có mỗi chuyện này cũng sợ, nhát thế”, “Không làm thì nghỉ chơi”, bố mẹ cần dạy trẻ phản ứng rõ ràng và hiểu rằng vấn đề không phải là trẻ có dám làm hay không, mà là việc đó có đúng hay không.
Trẻ có thể nói: “Tớ biết cậu nghĩ tớ không dám làm là nhát, nhưng tớ không nghĩ mình đang nhát. Tớ quý tình bạn này và không muốn nghỉ chơi với bạn. Nhưng nếu để tiếp tục chơi với bạn mà tớ phải làm việc này thì tớ chọn không làm.” Đây chính là giới hạn rõ ràng của trẻ.
Bố mẹ cần dạy con về những giới hạn trong cuộc sống, giới hạn về đạo đức và giới hạn trong các mối quan hệ bạn bè. Khi trẻ hiểu rõ giới hạn của mình, con sẽ không còn quá phân vân hay sợ hãi khi nói “không”, bởi con biết đó là điều mình không muốn vượt qua.
Làm sao để trẻ hiểu rằng một tình bạn lành mạnh không yêu cầu mình phải làm điều trái với mong muốn hoặc giá trị của bản thân?
Đây là điều rất đáng suy nghĩ trong quá trình nuôi dạy trẻ. Trong thực tế, nhiều khi chính bố mẹ lại vô tình trở thành một tấm gương không tốt cho con.
Ví dụ, bố mẹ nói: “Con có thương bố không? Thương bố thì con ăn hết chén cơm này đi.”
Hoặc: “Con có phải là con ngoan của mẹ không? Con ngoan thì phải nhường cái này cho em.”
Những cách nói như vậy dễ khiến trẻ hiểu lệch về tình thương và các giá trị trong mối quan hệ. Trẻ có thể hình thành suy nghĩ rằng muốn đạt được điều gì đó thì mình phải hạ thấp giá trị của bản thân hoặc từ bỏ mong muốn của mình để giữ lấy một mối quan hệ. Điều này rất nguy hiểm.
Bố mẹ cần giúp trẻ hiểu rằng một tình bạn lành mạnh là mối quan hệ mà hai người cùng giúp nhau phát triển và làm rõ giá trị của bản thân, chứ không phải một người liên tục hy sinh những điều quan trọng ở chính mình để níu giữ tình bạn.
Trẻ có thể nhường nhịn trong một số sở thích hoặc tình huống cụ thể. Nhưng những điều liên quan đến chuẩn mực, giá trị và giới hạn của bản thân thì không nên hy sinh.
Bất cứ mối quan hệ nào khiến một người phải liên tục từ bỏ những giá trị của chính mình đều có nguy cơ trở thành một mối quan hệ không lành mạnh.
Trẻ cần học được điều này từ khi còn nhỏ. Bởi sau này, khi bước vào những mối quan hệ khác như tình bạn, tình cảm, công việc hay đồng nghiệp, trẻ sẽ biết cách bảo vệ giới hạn của mình và không dễ bị rủ rê hoặc đánh mất những giá trị vốn có của bản thân.
