Khi trẻ bắt đầu có một người bạn thân khác giới, nhiều bố mẹ bất chợt nhận ra con mình đang bước sang một giai đoạn rất khác. Hôm qua, con vẫn vô tư chơi cùng các bạn, hôm nay đã có thể đặc biệt để ý đến một bạn nào đó: nhớ tên, mong được ngồi gần, vui hơn khi được bạn rủ chơi hoặc buồn bã chỉ vì một câu nói của bạn. Những thay đổi ấy đôi khi rất nhỏ, nhưng lại cho thấy đời sống cảm xúc của trẻ đang dần trở nên phong phú hơn.
“Rung động đầu đời” không nhất thiết phải được hiểu theo cách của người lớn. Với trẻ, đó có thể chỉ là cảm giác quý mến một người bạn, muốn được quan tâm, muốn chia sẻ những điều riêng tư hơn hoặc cảm thấy người bạn ấy có vị trí đặc biệt trong lòng mình. Trẻ có thể thích một bạn vì bạn học giỏi, vui tính, tốt bụng, biết giúp đỡ mình hoặc đơn giản là vì hai người có nhiều điểm chung. Những cảm xúc này có thể đến rồi đi rất nhanh, cũng có thể kéo dài đủ lâu để trở thành một tình bạn đặc biệt.
Đây cũng là lúc trẻ bắt đầu nhận thấy cảm xúc của mình không phải lúc nào cũng giống với cảm xúc dành cho những người bạn khác. Trẻ có thể hồi hộp khi gặp một người, mong chờ tin nhắn, vui khi được chú ý và đôi khi thất vọng khi người bạn ấy thân thiết với một bạn khác. Có những đứa trẻ còn chưa biết gọi tên cảm xúc đó là gì, chỉ cảm thấy mình “tự nhiên quan tâm hơn”, “muốn chơi cùng bạn ấy nhiều hơn” hoặc “thấy buồn khi bạn không để ý đến mình”.
Sự thay đổi này thường đi cùng với quá trình trẻ lớn lên về mặt nhận thức và xã hội. Trẻ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến cách người khác nhìn mình, để ý đến tình bạn, sự yêu quý, sự công nhận và những mối quan hệ riêng ngoài gia đình. Thế giới của con vì thế không còn chỉ xoay quanh bố mẹ, thầy cô hay những hoạt động vui chơi. Bạn bè dần trở thành một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của trẻ.
Ảnh minh họa.
Đôi khi, người lớn dễ nhìn những biểu hiện ấy bằng góc nhìn của chính mình. Một đứa trẻ mới chỉ thích ngồi cạnh bạn khác giới, hay nhắc đến tên bạn, muốn tặng một món đồ nhỏ hoặc ngại ngùng khi bị trêu chọc cũng có thể khiến bố mẹ lập tức nghĩ đến chuyện “yêu đương”. Nhưng với trẻ, cảm xúc ấy có thể đơn giản hơn rất nhiều. Điều quan trọng là không vội gắn cho con một cái tên hay ý nghĩa quá lớn khi chính con vẫn đang học cách nhận biết cảm xúc của mình.
Cũng không nên xem những rung động đầu đời là điều đáng xấu hổ hay dấu hiệu cho thấy trẻ đang “lớn quá sớm”. Việc một đứa trẻ biết quý mến, nhớ nhung, quan tâm hay thất vọng trong một mối quan hệ bạn bè là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành cảm xúc. Qua những tình bạn đầu tiên, trẻ dần học được rằng mỗi người đều có cảm xúc riêng, tình cảm không phải lúc nào cũng được đáp lại, có lúc mình vui nhưng cũng có lúc mình buồn, và một mối quan hệ tốt cần có sự tôn trọng từ cả hai phía.
Vì vậy, khi trẻ bắt đầu có một “bạn thân khác giới”, điều đáng chú ý không nằm ở việc bố mẹ có nên lo lắng hay không, mà ở chỗ đây là một dấu mốc cho thấy đời sống nội tâm của con đang thay đổi. Từ một đứa trẻ chỉ biết vui buồn theo những điều rất trực tiếp, con đang dần biết quan tâm đến một người khác, biết giữ một tình bạn riêng và bắt đầu khám phá những cảm xúc mà trước đây mình chưa từng trải qua. Đó có thể là một bước rất nhỏ, nhưng lại là một phần tự nhiên trong hành trình trẻ lớn lên.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Khi trẻ bắt đầu thường xuyên nhắc đến một người bạn khác giới, muốn chơi cùng, nhắn tin hoặc ngồi cạnh bạn, bố mẹ nên hiểu đây đơn thuần là tình bạn hay có thể là dấu hiệu của những rung động đầu đời?
Việc một đứa trẻ đặc biệt yêu quý, muốn gần gũi hoặc thường xuyên nhắc đến một người bạn khác giới có thể đơn giản là một tình bạn thân thiết, nhưng cũng có thể là những rung động đầu đời, nhất là khi trẻ bước vào giai đoạn tiền dậy thì và dậy thì. Tuy nhiên, điều quan trọng là bố mẹ không cần vội vàng “định danh” mối quan hệ đó thay cho con.
Trong quá trình phát triển, trẻ dần mở rộng thế giới tình cảm từ gia đình sang bạn bè và bắt đầu có những mối quan hệ mà ở đó một người nào đó trở nên đặc biệt hơn những người khác. Trẻ có thể thích được ngồi cạnh một bạn, mong chờ tin nhắn, quan tâm đến việc bạn ấy nghĩ gì về mình, hoặc cảm thấy vui khi được bạn ấy chú ý.
Những trải nghiệm này có ý nghĩa đối với sự phát triển cảm xúc và kỹ năng xây dựng và duy trì mối quan hệ của trẻ, bất kể trẻ gọi đó là tình bạn, thích một người hay “cảm nắng”.
Vì vậy, thay vì tập trung vào câu hỏi “Con có thích bạn ấy không?”, bố mẹ có thể quan tâm đến trải nghiệm của con: “Con thích điều gì ở bạn ấy?”, “Hai đứa thường nói chuyện gì với nhau?”, “Ở bên bạn ấy con cảm thấy thế nào?”. Cách trò chuyện này vừa giúp bố mẹ hiểu con, vừa giúp trẻ học cách nhận biết và gọi tên cảm xúc của chính mình. Khi cảm thấy không bị phán xét hay dò xét, trẻ cũng có nhiều khả năng tiếp tục chia sẻ với bố mẹ khi các mối quan hệ trở nên phức tạp hơn sau này.
Một số bố mẹ nghe con nói có bạn thân khác giới liền trêu: “Có người yêu rồi à?”, “Sau này lấy nhau nhé?”. Những câu nói tưởng vui này có thể khiến trẻ cảm thấy xấu hổ hoặc hình thành cách hiểu sai về tình bạn không?
Những câu trêu như “Có người yêu rồi à?” thường xuất phát từ sự vui vẻ và tò mò của người lớn, nhưng trẻ không phải lúc nào cũng tiếp nhận chúng theo cách đó. Đặc biệt nếu bố mẹ nói trước mặt ông bà, anh chị em hoặc bạn bè, trẻ có thể cảm thấy xấu hổ vì một mối quan hệ vốn rất tự nhiên của mình bỗng trở thành chủ đề để mọi người chú ý và trêu chọc.
Nếu việc này lặp lại, trẻ có thể rút ra một thông điệp rằng cứ thân thiết với một người khác giới thì nhất định phải là “yêu nhau”. Điều đó vô tình làm nghèo đi cách trẻ hiểu về các mối quan hệ: nam và nữ hoàn toàn có thể quý mến, đồng hành và có một tình bạn thân thiết mà không cần chuyển thành tình yêu.
Một hệ quả khác đáng lưu ý là trẻ có thể bắt đầu giấu bố mẹ. Không hẳn vì trẻ đang làm điều gì sai, mà đơn giản vì trẻ không muốn một điều riêng tư của mình tiếp tục bị đem ra trêu. Khi đó, người lớn có thể nghĩ rằng cần kiểm soát nhiều hơn, trong khi thực tế chính cách phản ứng ban đầu của người lớn đã làm giảm sự cởi mở của trẻ.
Tốt hơn hết, bố mẹ nên đón nhận thông tin một cách bình thường: “À, có vẻ hai con chơi với nhau khá thân”, rồi để trẻ quyết định muốn kể thêm đến đâu. Khi con chủ động chia sẻ những cảm xúc riêng tư hơn, điều đầu tiên trẻ cần thường không phải là một bài giảng, mà là cảm giác rằng bố mẹ có thể nghe chuyện của mình một cách bình tĩnh và tôn trọng.
Có nên đặt ra những quy tắc riêng khi con chơi thân với bạn khác giới, chẳng hạn về thời gian nhắn tin, gặp riêng, đi chơi hay sử dụng mạng xã hội? Những giới hạn nào là cần thiết và giới hạn nào dễ khiến trẻ phản ứng ngược?
Theo tôi, trẻ vẫn cần những giới hạn, nhưng không nên có một bộ quy tắc quá khác biệt chỉ vì người bạn đó là khác giới. Nguyên tắc phù hợp hơn là các quy định dựa trên độ tuổi, mức độ trưởng thành, sự an toàn và trách nhiệm của trẻ, chứ không chỉ dựa trên giới tính của người bạn.
Chẳng hạn, bố mẹ hoàn toàn có thể thống nhất giờ sử dụng điện thoại để việc nhắn tin không ảnh hưởng đến giấc ngủ và học tập; biết con đi đâu, với ai và khoảng mấy giờ về; hướng dẫn trẻ bảo vệ thông tin cá nhân và hình ảnh riêng tư trên mạng; không gặp người quen qua mạng một mình; biết cách từ chối khi cảm thấy không thoải mái; và tìm đến người lớn khi gặp một tình huống vượt quá khả năng xử lý.
Khi trẻ lớn hơn và bắt đầu có những rung động tình cảm, bố mẹ cũng nên trao đổi phù hợp với lứa tuổi về ranh giới cơ thể, sự đồng thuận, tôn trọng quyền riêng tư và trách nhiệm trong các mối quan hệ.
Ngược lại, những hình thức như đọc trộm toàn bộ tin nhắn, cấm con chơi với một người chỉ vì người đó khác giới, liên tục tra hỏi “hai đứa đang làm gì”, hoặc đe dọa tịch thu điện thoại mỗi khi trẻ không muốn kể có thể tạo ra phản ứng ngược. Trẻ có thể không ngừng mối quan hệ mà chỉ chuyển sang duy trì nó theo cách kín đáo hơn.
Một nguyên tắc tôi cho rằng rất quan trọng là: giới hạn nên bảo vệ trẻ chứ không thay thế khả năng tự bảo vệ của trẻ. Mục tiêu lâu dài của việc nuôi dạy không phải để bố mẹ luôn kiểm soát được con đang làm gì, mà để ngay cả khi bố mẹ không có mặt, trẻ vẫn biết điều gì an toàn, điều gì không phù hợp và khi nào cần tìm kiếm sự giúp đỡ.
Nếu con nói: “Bố mẹ không hiểu con, con chỉ muốn làm bạn với bạn ấy thôi”, bố mẹ nên tiếp tục cuộc trò chuyện ra sao thay vì tranh luận đúng - sai?
Khi con nói “Bố mẹ không hiểu con”, điều quan trọng nhất lúc đó có lẽ không phải chứng minh rằng bố mẹ hiểu đúng, mà là cho con thấy bố mẹ thực sự muốn hiểu. Bố mẹ có thể trả lời: “Có thể bố mẹ đang hiểu chưa đúng. Con nói thêm để bố mẹ hiểu nhé. Với con, bạn ấy là một người bạn như thế nào?”.
Câu trả lời như vậy có một khác biệt rất lớn so với việc nói: “Bố mẹ từng bằng tuổi con, bố mẹ biết hết”. Kinh nghiệm của người lớn có thể nhiều hơn, nhưng trải nghiệm của đứa trẻ trong chính mối quan hệ của mình vẫn là điều mà bố mẹ cần lắng nghe.
Nếu bố mẹ có lo lắng, cũng nên nói về hành vi cụ thể thay vì phán xét mối quan hệ. Ví dụ, thay vì nói “Bố mẹ không thích con thân với bạn ấy”, có thể nói: “Bố mẹ không phản đối việc hai con chơi với nhau. Điều bố mẹ lo là gần đây con nhắn tin đến khuya và sáng hôm sau rất mệt. Mình cùng tìm cách để con vẫn giữ được tình bạn mà không ảnh hưởng đến sức khỏe nhé”.
Cuối cùng, mục tiêu của những cuộc trò chuyện này không phải là buộc trẻ phải thừa nhận “đó là tình bạn” hay “đó là tình yêu”. Điều quan trọng hơn là tạo ra một mối quan hệ trong đó trẻ biết rằng: khi mình vui vì một người, buồn vì một người, thích ai đó, bị từ chối, gặp áp lực hoặc bối rối trong một mối quan hệ, mình vẫn có thể tìm về nói chuyện với bố mẹ mà không sợ bị chế giễu hay phán xét. Đó mới là nền tảng giúp bố mẹ có thể đồng hành với đời sống tình cảm của con khi con bước vào tuổi thiếu niên và trưởng thành.
