Trong số những loại rau dền quen thuộc, dền gai có đặc điểm nhận dạng riêng với những chiếc gai nhỏ mọc ở thân và nách lá. Loại cây này còn được gọi là dền hoang, có tên khoa học Amaranthus spinosus, thuộc họ Dền. Cây thân thảo, mọc thẳng, thân có thể mang màu xanh hoặc pha đỏ tím, lá hình bầu dục thuôn và thường mọc so le.
Dền gai có sức sống khá bền bỉ, dễ thích nghi với điều kiện tự nhiên. Ở nhiều vùng nông thôn, cây thường mọc ven đường, bờ rào, bờ ruộng, trong vườn nhà, trên những khoảng đất bỏ trống hoặc xen giữa các loại cây trồng. Hạt rụng xuống đất có thể tự nảy mầm khi gặp điều kiện thuận lợi, nhờ đó cây phát triển thành từng bụi mà không cần người chăm sóc.
Tên gọi dền gai đôi khi khiến những người chưa từng ăn loại rau này e dè. Tuy nhiên, phần được sử dụng làm thực phẩm chủ yếu là ngọn và lá non. Khi thu hái đúng thời điểm, rau có độ mềm, mọng nước, không quá dai. Người hái thường lựa những đoạn ngọn non, loại bỏ phần thân già rồi nhặt sạch lá úa và rửa kỹ trước khi chế biến.
Điểm hấp dẫn của dền gai nằm ở hương vị mộc mạc, gần gũi. Rau có vị ngọt tự nhiên, thanh nhẹ, không quá nồng mùi như một số loại rau dại khác. Khi luộc vừa chín tới, lá rau mềm nhưng không bị nát, phần nước luộc cũng có vị ngọt dịu. Chính hương vị dễ ăn này khiến dền gai phù hợp với nhiều cách chế biến, từ món rau luộc đơn giản đến các món canh nóng hổi.
Trong những bữa cơm gia đình, cách chế biến nhanh gọn nhất là luộc rau. Dền gai sau khi nhặt lấy phần non, rửa sạch có thể cho vào nồi nước sôi, nấu đến khi rau vừa mềm rồi vớt ra. Món ăn không cầu kỳ nhưng vẫn giữ được vị ngọt đặc trưng, nhất là khi dùng kèm nước mắm hoặc nước tương. Với những người yêu thích các món rau dân dã, đĩa dền gai luộc ăn cùng cơm nóng và một món mặn đã đủ tạo nên bữa cơm giản dị.
Nếu muốn món ăn đậm đà hơn, rau có thể được dùng để nấu canh cùng tôm đồng, cua đồng hoặc thịt băm. Trong đó, canh dền gai nấu tôm là cách kết hợp dễ ăn, bởi vị ngọt của rau hòa quyện với vị thơm của tôm, tạo nên nước canh thanh nhẹ. Khi nấu, nên cho rau vào sau khi phần nước dùng đã sôi và nêm nếm vừa miệng, tránh đun quá lâu khiến lá rau nhũn và mất đi độ ngon.
Ngoài luộc và nấu canh, dền gai còn có thể xào tỏi hoặc xào cùng thịt. Rau được sơ chế sạch, để ráo rồi xào nhanh trên lửa vừa để giữ độ mềm và vị ngọt. Tỏi phi thơm giúp món ăn dậy mùi, phù hợp với những ngày muốn đổi vị cho bữa cơm gia đình.
Trước đây, nhiều gia đình có thể hái dền gai ngay quanh nhà hoặc ngoài đồng mỗi khi cần rau ăn. Hiện nay, tại những khu vực đất trống ngày càng ít đi, việc tìm được những bụi rau mọc tự nhiên, còn non và sạch không phải lúc nào cũng dễ dàng. Vì thế, một số người lựa chọn trồng dền gai trong vườn hoặc gieo hạt để chủ động nguồn rau cho gia đình.
Ưu điểm của loại cây này là tương đối dễ trồng, không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc phức tạp. Người trồng có thể gieo hạt trên nền đất tơi xốp, duy trì độ ẩm phù hợp và thu hái khi cây phát triển đủ lớn. Trong điều kiện thuận lợi, rau có thể bắt đầu cho thu hoạch sau khoảng 25-35 ngày kể từ khi gieo, tùy giống và cách chăm sóc. Nếu thường xuyên cắt phần ngọn non đúng cách, cây có thể tiếp tục phát triển và cho những đợt thu hái tiếp theo.
Cùng với nhu cầu tìm mua các loại rau quê, dền gai cũng xuất hiện trên những hội nhóm thực phẩm sạch và chợ online với giá dao động từ 50.000-80.000 đồng/kg, tùy nguồn cung, độ non của rau.
