Cậu bé Haohao mỗi buổi sáng thức dậy, gần như không phải tự làm bất cứ việc gì. Bà nội giúp rửa mặt, bố chuẩn bị sẵn bàn chải và kem đánh răng, mẹ mặc quần áo cho con, ông nội đeo cặp và đưa cháu đến trường.
Từ lúc thức dậy cho đến khi bước vào lớp học, mọi việc đều được người lớn sắp xếp chu đáo. Haohao không cần suy nghĩ hay tự quyết định điều gì.
Không chỉ trong sinh hoạt hàng ngày, ngay cả những việc liên quan đến học tập và cuộc sống, em cũng hiếm khi được tự lựa chọn. Học thêm môn gì, cuối tuần đi đâu, tham gia hoạt động nào… tất cả đều do bố mẹ quyết định. Mỗi khi Haohao muốn bày tỏ ý kiến, người lớn thường tìm lý do để gạt đi hoặc quyết định thay.
Dần dần, sự phụ thuộc ấy ảnh hưởng đến cách em ứng xử ở trường. Dù biết đáp án khi giáo viên đặt câu hỏi, Haohao vẫn không dám giơ tay phát biểu. Khi bạn bè tự ý lấy đồ dùng học tập của mình, em cũng im lặng, không dám lên tiếng bảo vệ bản thân.
Thực tế, không có đứa trẻ nào sinh ra đã nhút nhát hay thiếu tự tin. Phần lớn những đặc điểm ấy được hình thành từ cách nuôi dạy và môi trường trưởng thành.
Một chuyên gia tâm lý, đồng thời là mẹ của hai con, cho rằng để nuôi dưỡng một đứa trẻ tự tin và độc lập, điều quan trọng là biết thiết lập những ranh giới phù hợp trong quá trình nuôi dạy. Khi bố mẹ biết lùi lại đúng lúc và trao cho con cơ hội trải nghiệm, trẻ sẽ từng bước hình thành sự tự lập, bản lĩnh và niềm tin vào năng lực của chính mình.
Tôn trọng quyền tự chủ của trẻ
Bố mẹ của Haohao cho rằng con còn quá nhỏ, sợ con làm sai hoặc gặp khó khăn nên hầu như việc gì cũng làm thay. Từ những sinh hoạt hàng ngày đến các quyết định trong học tập và cuộc sống, Haohao rất hiếm khi có cơ hội tự lựa chọn hay tự trải nghiệm. Dù đã bước vào bậc tiểu học, em vẫn quen với việc mọi thứ đều được người lớn sắp xếp sẵn.
Trong thực tế, không ít gia đình cũng nuôi dạy con theo cách tương tự. Bố mẹ cố gắng dọn đường, tháo gỡ mọi khó khăn để con không phải vất vả. Tuy nhiên, điều đó đôi khi khiến trẻ mất đi cơ hội rèn luyện khả năng tự lập và giải quyết vấn đề.
Bộ phim Tiểu Hoan Hỷ (A Little Reunion) cũng từng khắc họa rõ điều này qua nhân vật Kiều Anh Tử. Vì quá lo lắng cho tương lai của con, người mẹ luôn muốn quyết định mọi việc, từ chuyện học hành đến sở thích và định hướng cuộc sống. Sự kiểm soát quá mức khiến Anh Tử cảm thấy ngột ngạt, áp lực kéo dài và cuối cùng rơi vào khủng hoảng tâm lý.
Không bố mẹ nào có thể sống thay cuộc đời của con. Điều bố mẹ có thể làm là tạo ra môi trường an toàn để con được thử sức, lựa chọn và học hỏi từ những trải nghiệm. Trong những việc phù hợp với độ tuổi, hãy lắng nghe ý kiến của con, tôn trọng lựa chọn hợp lý.
Khi bố mẹ biết lùi lại đúng lúc và trao cho con quyền được tự chủ, trẻ sẽ dần hình thành khả năng suy nghĩ độc lập, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và phát triển sự tự tin để vững vàng trước những thử thách trong cuộc sống.
Cho phép trẻ được thử, được sai và tự rút kinh nghiệm
Haohao cũng lớn lên trong sự bao bọc như vậy. Em gần như không có cơ hội tự mình trải nghiệm hay mắc sai lầm. Mỗi khi gặp khó khăn, hoặc bố mẹ sẽ đứng ra giải quyết, hoặc trách mắng vì sợ con làm chưa đúng. Theo thời gian, Haohao dần trở nên rụt rè, thiếu tự tin và không dám thử những điều mới vì luôn lo mình sẽ thất bại.
Một đoạn phim ngắn của Thái Lan từng kể câu chuyện về một cô bé muốn tự trồng giá đỗ. Những lần đầu tiên, hạt giống đều không nảy mầm. Người mẹ chỉ mỉm cười và nhẹ nhàng nói: "Con cứ thử lại nhé."
Chính sự động viên ấy đã giúp cô bé không từ bỏ. Sau nhiều lần kiên trì, những mầm giá đầu tiên cũng xuất hiện. Lớn lên, cô trở thành một nhà nghiên cứu và giành được học bổng để tham gia dự án khoa học tại Thụy Điển. Khi nhìn lại hành trình của mình, cô chia sẻ rằng câu nói "Con cứ thử đi" của mẹ giống như một nguồn động lực, nuôi dưỡng sự tò mò và khuyến khích cô không ngừng khám phá, học hỏi.
Thực tế, trưởng thành là một quá trình được tạo nên từ những lần thử sức, những sai lầm và cả những bài học rút ra sau mỗi lần vấp ngã. Khi trẻ được phép mắc lỗi trong một môi trường an toàn, các em sẽ học cách suy nghĩ, điều chỉnh và mạnh dạn bước tiếp. Đó cũng là cách trẻ rèn luyện khả năng giải quyết vấn đề, tính kiên trì và sự tự tin.
Quá trình quan trọng không kém kết quả
Trong cuộc sống, nhiều bậc bố mẹ thường vô tình đặt quá nhiều sự chú ý vào kết quả, như điểm số, thứ hạng hay thành tích đạt được, mà quên ghi nhận những nỗ lực con đã bỏ ra trong suốt quá trình.
Khi con đạt điểm cao hoặc giành giải thưởng, được khen ngợi. Nhưng nếu kết quả chưa như mong đợi, con lại dễ bị trách mắng hoặc thất vọng. Lâu dần, trẻ có thể hình thành suy nghĩ rằng chỉ khi thành công mới được công nhận, còn nếu thất bại thì mọi cố gắng đều không có giá trị.
Những bậc bố mẹ biết nuôi dưỡng sự tự tin cho con thường ghi nhận sự cố gắng, tinh thần trách nhiệm và ý chí vượt khó của trẻ. Một lời động viên như: "Bố mẹ thấy con đã rất kiên trì", "Con đã cố gắng hơn lần trước rồi" có thể mang đến cho trẻ nhiều động lực hơn cả một lời khen chỉ dành cho điểm số.
Bởi lẽ, điểm số hay thành tích chỉ phản ánh một giai đoạn nhất định. Trong khi đó, sự kiên trì, tinh thần ham học hỏi, khả năng vượt qua thất bại và niềm tin vào bản thân mới là những hành trang sẽ theo trẻ suốt cuộc đời. Khi bố mẹ biết trân trọng quá trình hơn là nhìn vào kết quả, trẻ sẽ mạnh dạn thử sức, không sợ thất bại và từng bước trưởng thành bằng chính nỗ lực.
