Có hai điều người lớn thường nhắc con cháu: không gắp thức ăn bằng cách nối đũa và không cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm. Đằng sau những lời dặn này vừa có yếu tố văn hóa, vừa có lý do thực tế đáng chú ý.
1. Vì sao người xưa kiêng gắp nối đũa?
"Gắp nối đũa" là cách dùng đôi đũa của mình để gắp thức ăn rồi đưa trực tiếp sang đôi đũa của người khác. Ngày nay nhiều người có thể xem đây chỉ là một cách chuyền thức ăn, nhưng trong văn hóa truyền thống, hành động này bị coi là điều không nên làm trên mâm cơm.
Nguyên nhân lớn nhất liên quan đến tập tục tang lễ. Trong một số nghi thức của người Việt và nhiều nền văn hóa Đông Á, việc dùng đũa chuyền vật từ đũa này sang đũa khác có nét tương đồng với cách chuyền hoặc gắp tro cốt trong nghi lễ cải táng. Vì vậy, hành động vốn bình thường trên bàn ăn lại dễ gợi liên tưởng đến chuyện tang tóc.
Đây là lý do người xưa đặc biệt tránh hành động này trong những bữa cơm gia đình. Không hẳn họ cho rằng chỉ cần gắp nối đũa là sẽ gặp điều xui rủi, mà quan trọng hơn là giữ sự trang trọng, tránh đưa những hình ảnh liên quan đến tang lễ vào một không gian vốn được xem là nơi sum họp, ăn uống và gắn kết gia đình.
2. Cắm đũa thẳng vào bát cơm vì sao bị coi là đại kỵ?
Một lỗi khác thường được người lớn nhắc nhở là không dựng đôi đũa thẳng đứng trong bát cơm, đặc biệt khi đang ăn mà đặt đũa như vậy.
Lý do cũng xuất phát từ hình ảnh trong các nghi lễ thờ cúng. Khi cúng cơm cho người đã khuất, người Việt ở một số nơi có tục cắm đũa vào bát cơm để dâng lên bàn thờ. Đôi đũa dựng đứng trên bát cơm vì thế dễ khiến người ta liên tưởng đến bát cơm cúng.
Trong quan niệm truyền thống, mâm cơm gia đình và mâm cơm cúng có ranh giới rất rõ. Vì vậy, hành động cắm đũa vào bát cơm khi đang ăn bị xem là thiếu trang trọng, thậm chí bị coi là mang ý nghĩa không may.
3. Không chỉ vì kiêng kỵ, cách ăn này còn liên quan đến phép lịch sự
Nếu bỏ qua yếu tố phong tục, việc không cắm đũa thẳng vào bát cũng là một quy tắc ứng xử khá hợp lý.
Một đôi đũa dựng đứng giữa bát cơm dễ gây vướng víu, có thể bị tay áo hoặc người ngồi cạnh va phải làm đổ bát. Đũa cũng là vật dụng tiếp xúc trực tiếp với thức ăn nên việc đặt đũa đúng chỗ giúp bàn ăn sạch sẽ và gọn gàng hơn.
Tương tự, gắp nối đũa không phải cách phục vụ thức ăn tốt nhất. Nếu muốn gắp thức ăn cho người khác, nên dùng đũa phục vụ, thìa hoặc đặt thức ăn vào bát của họ. Cách này vừa lịch sự vừa hạn chế tiếp xúc trực tiếp giữa dụng cụ ăn của nhiều người.
4. Người trẻ không nhất thiết phải sợ "xui", nhưng nên hiểu ý nghĩa phía sau
Một điểm cần phân biệt là phong tục và bằng chứng khoa học không giống nhau. Không có cơ sở khoa học cho việc cắm đũa vào bát cơm sẽ trực tiếp khiến gia đình gặp vận hạn hay gắp nối đũa sẽ mang đến điều chẳng lành.
Giá trị thực sự của những lời dặn này nằm nhiều hơn ở văn hóa ứng xử. Người xưa dùng những điều kiêng kỵ rất dễ nhớ để dạy con cháu biết giữ ý tứ trên mâm cơm, tôn trọng người khác và tránh những hình ảnh gợi liên tưởng đến tang lễ.
Vì thế, thay vì chỉ nói "không được làm vì sẽ xui", có thể giải thích cho trẻ rằng đây là một phép lịch sự đã được lưu truyền từ lâu. Khi hiểu nguồn gốc, những quy tắc tưởng như khó hiểu lại trở nên dễ nhớ và có ý nghĩa hơn.
Bữa cơm gia đình đôi khi chỉ cần vài phép tắc nhỏ cũng đủ thể hiện sự tinh tế. Không gắp nối đũa, không cắm đũa thẳng vào bát cơm không phải vì phải sợ hãi những điều mê tín, mà trước hết là cách giữ gìn một nét văn hóa và sự tôn trọng trên mâm cơm của người Việt.
*Thông tin trong bài mang tính tham khảo chiêm nghiệm
