Bước vào bất kỳ ngôi nhà truyền thống nào, hình ảnh chiếc mâm tròn gần như đã trở thành điều quen thuộc. Trong khi bàn có thể vuông hoặc chữ nhật, chiếc mâm dùng để bày cỗ, dọn cơm hay cúng lễ lại thường có dạng hình tròn. Đây không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên.
1. Hình tròn tượng trưng cho sự viên mãn và đoàn viên
Trong văn hóa Á Đông, hình tròn từ lâu đã được xem là biểu tượng của sự đầy đủ, trọn vẹn và sum họp. Chính vì vậy, chiếc mâm tròn được xem như hình ảnh của gia đình quây quần, mọi người cùng hướng vào trung tâm để chia sẻ bữa ăn.
Quan niệm này xuất hiện trong nhiều dịp quan trọng như Tết Nguyên đán, giỗ chạp, cưới hỏi hay lễ cúng tổ tiên. Mâm cỗ tròn không chỉ là nơi đặt món ăn mà còn mang ý nghĩa gắn kết các thành viên, nhắc nhở về tinh thần đoàn kết và sự hòa thuận trong gia đình.
Đó cũng là lý do nhiều gia đình vẫn giữ thói quen dùng mâm tròn trong những ngày lễ dù cuộc sống hiện đại đã phổ biến bàn ăn lớn và nhiều kiểu bày biện khác nhau.
2. Mọi người ngồi quanh mâm đều có vị trí bình đẳng
Khác với bàn chữ nhật thường có cảm giác phân chia đầu bàn và cuối bàn, mâm tròn giúp mọi người ngồi thành vòng tròn, khoảng cách tới các món ăn gần như tương đương nhau.
Điều này tạo nên cảm giác bình đẳng trong bữa cơm. Mọi người dễ gắp thức ăn, dễ trò chuyện và dễ quan sát nhau hơn. Chính cách sắp xếp này góp phần tạo nên không khí gần gũi, thân mật vốn là nét đặc trưng của bữa cơm truyền thống Việt Nam.
Ở nhiều địa phương, việc cả gia đình cùng ngồi quanh chiếc mâm tròn còn được xem là biểu hiện của sự gắn bó giữa các thế hệ, từ ông bà, cha mẹ đến con cháu.
3. Hình tròn giúp việc bày biện và sử dụng thuận tiện hơn
Ngoài ý nghĩa văn hóa, mâm tròn cũng có nhiều ưu điểm trong thực tế. Khi đặt bát, đĩa quanh viền mâm, khoảng cách giữa các món khá đồng đều, giúp người dùng dễ lấy thức ăn mà không cần với quá xa.
Không có các góc vuông cũng đồng nghĩa với việc tận dụng diện tích linh hoạt hơn khi mọi người ngồi sát quanh mâm. Trong những ngôi nhà truyền thống có không gian không quá rộng, đây là cách tổ chức bữa cơm khá hợp lý.
Với mâm cỗ nhiều món, hình tròn cũng tạo cảm giác cân đối, hài hòa hơn về mặt thị giác. Đây là một trong những lý do kiểu mâm này vẫn được duy trì suốt nhiều thế hệ.
4. Phù hợp với quan niệm hài hòa của văn hóa phương Đông
Trong nhiều tư tưởng truyền thống phương Đông, hình tròn thường gắn với sự vận động liên tục, cân bằng và hài hòa. Dù mỗi nền văn hóa có cách lý giải khác nhau, hình tròn vẫn thường được xem là biểu tượng của sự kết nối và thống nhất.
Chiếc mâm tròn vì thế không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt mà còn phản ánh cách người xưa nhìn nhận về gia đình và cộng đồng. Bữa cơm không chỉ để ăn mà còn là dịp gặp gỡ, trò chuyện và duy trì các mối quan hệ.
Chính sự kết hợp giữa giá trị sử dụng và ý nghĩa tinh thần đã khiến hình tròn trở thành lựa chọn được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
5. Mâm vuông không hề kiêng kỵ nhưng ít phù hợp với tập quán
Thực tế, không có quy định hay quan niệm phổ biến nào cho rằng mâm vuông mang ý nghĩa xấu hoặc không được sử dụng. Mâm vuông vẫn xuất hiện trong một số hoàn cảnh, đặc biệt với các loại khay, bàn hoặc dụng cụ phục vụ hiện đại.
Tuy nhiên, khi nhiều người cùng ngồi quanh một chiếc mâm, các góc vuông thường tạo cảm giác khó bố trí chỗ ngồi đồng đều hơn so với hình tròn. Việc sắp xếp món ăn cũng kém linh hoạt nếu số lượng người thay đổi.
Vì vậy, lý do mâm tròn phổ biến hơn chủ yếu đến từ sự kết hợp giữa tính tiện dụng, thói quen lâu đời và ý nghĩa văn hóa, chứ không phải vì mâm vuông bị xem là điều kiêng kỵ.
Chiếc mâm tròn là một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của bữa cơm Việt. Qua nhiều thế kỷ, nó không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn trở thành biểu tượng của sự đoàn viên, bình đẳng và gắn kết. Dù ngày nay nhiều gia đình chuyển sang sử dụng bàn ăn hiện đại, giá trị văn hóa gắn với chiếc mâm tròn vẫn được lưu giữ như một phần bản sắc trong đời sống người Việt.
*Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo chiêm nghiệm
