Bất kỳ bậc bố mẹ nào từng nuôi dạy con chắc hẳn đều đã trải qua những tình huống, khi con khoảng 3 tuổi, mỗi lần đưa bé đi siêu thị, bé khóc òa nếu không được mua món đồ chơi mình thích. Giữa nơi đông người, những ánh mắt xung quanh khiến bố mẹ cảm thấy vừa lúng túng vừa xấu hổ.
Đến khoảng 7 tuổi, trẻ lại trở nên nhạy cảm hơn hẳn. Nếu làm bài chưa tốt, bé cũng có thể bật khóc. Một câu nói vô tình từ bạn bè đôi khi cũng đủ khiến con buồn bã cả ngày. Khi được hỏi han, trẻ thường im lặng, quay về phòng rồi đóng cửa lại.
Khoảng 10 tuổi, trước khi thật sự trưởng thành, trẻ bắt đầu thích tranh luận và bày tỏ quan điểm riêng. Bố mẹ nói một câu, con có thể đáp lại vài câu như: “Tại sao con phải làm vậy?”, “Tại sao lại không được?” hay “Con không muốn làm.”
Vì sao một đứa trẻ nhỏ lại có thể “kịch tính” đến thế. Nhưng khi hiểu hơn về quá trình phát triển cảm xúc, sẽ nhận ra rằng mỗi lần con bộc lộ cảm xúc thực ra đều là một dấu hiệu cho thấy con đang lớn lên từng ngày.
"Diễn kịch" của trẻ 2 - 3 tuổi: Chỉ nhìn thấy chính mình trong mắt
Trẻ khoảng 3 tuổi đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh về ý thức bản thân. Trong thế giới của con lúc này, mọi suy nghĩ và cảm xúc thường xoay quanh chính mình. Vì vậy, trẻ dễ xuất hiện những hành vi “bướng bỉnh”, chẳng hạn như khó chịu khi người lớn bấm nút thang máy trước hoặc nhất quyết muốn tự làm mọi việc.
Ở độ tuổi này, vùng não kiểm soát cảm xúc và khả năng tự kiềm chế vẫn chưa phát triển hoàn thiện, trong khi nhu cầu tự lập lại ngày càng mạnh mẽ. Trẻ muốn tự quyết định, tự làm theo ý mình nhưng chưa đủ khả năng kiểm soát cảm xúc khi không được đáp ứng. Vì thế, bé có thể khóc lóc, ăn vạ hoặc la hét vì một điều nhỏ nhặt. Nếu lúc này bố mẹ trách mắng rằng con ích kỷ hay vô lý, trẻ sẽ càng phản ứng dữ dội hơn.
Vậy bố mẹ nên làm gì?
Công nhận cảm xúc của con: Nếu trẻ muốn tự bấm nút thang máy và bật khóc khi không được làm, bố mẹ có thể nhẹ nhàng nói: “Con đang buồn vì con muốn tự bấm nút đúng không?”
Đặt giới hạn rõ ràng nhưng dịu dàng: Nếu trẻ cố lấy món đồ trên kệ cao, có thể nói: “Mẹ biết con muốn lấy món đồ đó, nhưng trèo lên cao sẽ nguy hiểm. Mình có thể dùng ghế hoặc mẹ sẽ giúp con lấy nhé.” Điều này giúp trẻ hiểu giới hạn an toàn mà vẫn cảm thấy mong muốn của mình được tôn trọng.
Hướng dẫn trẻ diễn đạt nhu cầu: Ví dụ: “Con muốn ăn cái này đúng không? Nào, nói với mẹ: ‘Con muốn ăn.’ Giỏi lắm, mình sẽ ăn sau khi ăn xong bữa nhé.”
Khi được lắng nghe và hướng dẫn đúng cách, trẻ sẽ dần học được cách kiểm soát cảm xúc và diễn đạt nhu cầu của mình tích cực hơn.
Nỗi "lo lắng" ở trẻ từ 6 - 8 tuổi: Bắt đầu quan tâm đến suy nghĩ của người khác
Khi bước vào tiểu học, cuộc sống của trẻ bắt đầu thay đổi. Nếu trước đây con chỉ cần vui chơi và sinh hoạt đơn giản mỗi ngày, thì giờ trẻ phải làm quen với bài tập, điểm số, quy tắc lớp học, các mối quan hệ bạn bè và cả áp lực từ việc so sánh, đánh giá. Với đứa trẻ nhỏ, tất cả những điều đó giống như một thế giới hoàn toàn mới.
Ở giai đoạn này, trẻ thường trở nên nhạy cảm hơn, dễ lo lắng, suy nghĩ nhiều và đôi khi hay cáu gắt hoặc bật khóc vì những chuyện tưởng chừng rất nhỏ. Bởi trẻ bắt đầu quan tâm đến việc mình có làm tốt hay không, được thầy cô công nhận hay bạn bè yêu quý hay không.
Trẻ bắt đầu có những câu hỏi như: “Mẹ ơi, bạn không chơi với con nữa, con phải làm sao?” “Hôm nay cô giáo nhìn con nghiêm lắm, có phải con làm sai điều gì không?”
Thực tế, đây là dấu hiệu cho thấy trẻ đang dần học cách hòa nhập vào môi trường xã hội và bắt đầu hình thành sự tự đánh giá về bản thân.
Vậy bố mẹ nên làm gì?
Thấu hiểu và gọi tên cảm xúc của con: Ví dụ: “Bố mẹ biết con đang buồn vì hôm nay làm bài chưa tốt.”
Giúp con học cách giải quyết vấn đề: Ví dụ: “Mình thử xem phần nào khó nhất trước nhé, rồi chia nhỏ từng bước để làm sẽ dễ hơn.”
Tránh gắn nhãn cảm xúc của trẻ: Những câu như “Con nhạy cảm quá” hay “Đừng nghĩ nhiều nữa” thường không giúp trẻ khá hơn, mà khiến con cảm thấy cảm xúc của mình không được thấu hiểu.
Vì vậy, nếu được lắng nghe và đồng hành đúng cách, trẻ sẽ dần học được cách đối mặt với áp lực, quản lý cảm xúc và tự tin hơn trong môi trường mới.
Trẻ 9 - 10 tuổi hay cãi lại: Cố gắng chứng minh "Con đã lớn rồi"
Hầu như bố mẹ thường cảm thấy mệt mỏi khi con bước vào khoảng 10 tuổi và bắt đầu hay cãi lại. Bố mẹ nói một câu, con đáp lại nhiều câu. Càng nhắc nhở, trẻ càng muốn phản bác và làm theo ý mình.
Tuy nhiên, đây thực chất là biểu hiện rất tự nhiên trong quá trình phát triển nhận thức và cái tôi của trẻ.
Khi còn nhỏ, trẻ nghe lời phần nhiều vì phụ thuộc vào bố mẹ và chưa đủ khả năng tự quyết định. Nhưng khi lớn hơn, trẻ bắt đầu hình thành suy nghĩ, quan điểm và mong muốn được khẳng định bản thân. Việc phản bác đôi khi không phải vì trẻ đang cố chứng minh rằng mình đã có chính kiến riêng.
Dù lập luận của trẻ còn non nớt hoặc thiếu logic, con vẫn muốn được lắng nghe và được tôn trọng. Đó là cách trẻ từng bước xây dựng sự tự tin và cảm giác độc lập của mình.
Ở giai đoạn này, việc dùng mệnh lệnh, ép buộc hay đe dọa thường không còn hiệu quả. Điều trẻ cần hơn là sự lắng nghe và thấu hiểu từ cha mẹ. Thay vì liên tục chất vấn, bố mẹ có thể nhẹ nhàng nói với con: “Bố mẹ luôn ở đây khi con muốn chia sẻ.”
Nhìn lại từng giai đoạn phát triển của trẻ sẽ thấy:
- 3 tuổi là những cơn ăn vạ, bùng nổ cảm xúc.
- 7 tuổi là sự nhạy cảm và dễ lo lắng.
- 10 tuổi là nhu cầu thể hiện cái tôi và mong muốn được tôn trọng.
Mỗi hành vi tưởng như “khó bảo” ấy thực ra đều là tín hiệu cho thấy trẻ đang lớn lên từng ngày.
Sự trưởng thành của trẻ chưa bao giờ là một hành trình hoàn hảo hay bằng phẳng. Những giai đoạn “nổi loạn” thực chất là một phần rất bình thường trong quá trình phát triển tâm lý và cảm xúc.
Khi hiểu được điều đó, bố mẹ sẽ bớt cảm thấy con “vô lý” hay “khó dạy”. Bởi đôi khi, chính những lúc trẻ khó chịu nhất lại là lúc con cần được yêu thương và đồng hành nhất.
