Những năm gần đây, sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội như TikTok, YouTube, Facebook và nhiều ứng dụng khác đặt ra không ít thách thức đối với sự phát triển của trẻ.
Các nền tảng này được thiết kế với những thuật toán thông minh có khả năng liên tục đề xuất nội dung phù hợp với sở thích của người dùng. Điều này khiến trẻ dễ bị cuốn hút vào việc xem video trong thời gian dài mà không nhận ra. Nhiều trẻ dành hàng giờ mỗi ngày để lướt mạng xã hội, dẫn đến giảm thời gian vận động, học tập, đọc sách và tương tác trực tiếp với gia đình.
Một trong những ảnh hưởng đáng chú ý nhất là tác động đến sự phát triển của não bộ. Khi liên tục tiếp nhận các video ngắn với tốc độ nhanh, nhiều hiệu ứng hình ảnh và âm thanh kích thích mạnh, não bộ của trẻ dần quen với việc nhận phần thưởng tức thì.
Điều này có thể khiến trẻ khó tập trung vào những hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn như đọc sách, làm bài tập hoặc lắng nghe người khác nói trong thời gian dài. Một số nghiên cứu cũng cho thấy việc tiếp xúc quá nhiều với nội dung giải trí nhanh có thể làm giảm khả năng duy trì sự chú ý và kiểm soát cảm xúc của trẻ.
Mạng xã hội còn có thể ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân cách và giá trị sống. Trẻ em thường có xu hướng học hỏi thông qua việc quan sát và bắt chước.
Ảnh minh họa.
Khi tiếp xúc thường xuyên với những nội dung khoe vật chất, nổi tiếng nhanh chóng hoặc các hành vi thiếu chuẩn mực, trẻ có thể hình thành những nhận thức sai lệch về thành công và giá trị bản thân. Nhiều em bắt đầu đánh giá bản thân dựa trên số lượt thích, lượt xem hoặc sự công nhận từ người khác thay vì những nỗ lực và phẩm chất thực sự của mình.
Bên cạnh đó, việc sử dụng mạng xã hội quá mức cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của trẻ. Những so sánh liên tục với hình ảnh hoàn hảo trên mạng dễ khiến trẻ cảm thấy tự ti, áp lực hoặc không hài lòng với bản thân. Một số trẻ có thể trở nên phụ thuộc vào mạng xã hội để tìm kiếm niềm vui và sự công nhận, dẫn đến cảm giác buồn chán, cáu gắt hoặc lo lắng khi không được sử dụng thiết bị điện tử.
Dù vậy, không thể phủ nhận rằng mạng xã hội cũng mang lại nhiều giá trị tích cực nếu được sử dụng đúng cách. Trẻ có thể học hỏi kỹ năng mới, tiếp cận các bài giảng chất lượng, khám phá sở thích cá nhân, phát triển khả năng sáng tạo và kết nối với những cộng đồng có chung đam mê.
Vai trò của bố mẹ trong giai đoạn này trở nên đặc biệt quan trọng. Khi được định hướng đúng đắn, mạng xã hội sẽ trở thành một công cụ hỗ trợ đắc lực cho sự phát triển của trẻ.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Điều gì xảy ra trong não bộ của trẻ khi các em xem video ngắn trên TikTok hoặc YouTube liên tục trong thời gian dài?
Não bộ của trẻ em và thanh thiếu niên vẫn đang trong quá trình phát triển, đặc biệt là những vùng liên quan đến khả năng tập trung, kiểm soát hành vi và ra quyết định.
Trong khi đó, các nền tảng như TikTok hay YouTube Shorts được thiết kế với những video ngắn, liên tục thay đổi nội dung và kích thích mạnh về hình ảnh, âm thanh.
Khi trẻ xem những nội dung này trong thời gian dài, não bộ liên tục nhận được những “phần thưởng” nhỏ dưới dạng cảm giác hứng thú, bất ngờ hoặc giải trí.
Điều này khiến hệ thống khen thưởng của não hoạt động thường xuyên và có xu hướng tìm kiếm thêm các kích thích mới. Dần dần, trẻ có thể cảm thấy khó duy trì sự tập trung với những hoạt động cần kiên nhẫn hơn như đọc sách, học tập hay tham gia các cuộc trò chuyện dài.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh là bản thân TikTok hay YouTube không phải là nguyên nhân trực tiếp gây hại cho não bộ. Vấn đề nằm ở thời lượng sử dụng, cách sử dụng và việc thiếu sự cân bằng giữa thế giới trực tuyến với các hoạt động thực tế. Khi trẻ vẫn có thời gian cho vận động, giao tiếp xã hội, học tập và nghỉ ngơi hợp lý thì những tác động tiêu cực sẽ được giảm thiểu đáng kể.
Việc liên tục nhận lượt thích, bình luận hoặc theo dõi trên mạng xã hội có thể khiến trẻ phụ thuộc vào sự công nhận từ người khác không?
Câu trả lời là có thể xảy ra điều này, đặc biệt ở lứa tuổi thiếu niên. Giai đoạn này là lúc trẻ đang hình thành bản sắc cá nhân và rất quan tâm đến việc người khác nhìn nhận mình như thế nào.
Khi một bức ảnh nhận được nhiều lượt thích hay một video có nhiều người theo dõi, trẻ thường cảm thấy vui vẻ, tự hào và được công nhận. Ngược lại, khi ít tương tác hoặc bị phê bình, trẻ có thể cảm thấy thất vọng, lo lắng hoặc nghi ngờ giá trị của bản thân.
Nếu việc đánh giá bản thân ngày càng phụ thuộc vào những con số trên mạng xã hội, trẻ dễ hình thành thói quen tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài thay vì xây dựng cảm giác tự tin từ năng lực, nỗ lực và những giá trị bên trong của mình.
Tuy nhiên, không phải mọi trẻ em đều bị ảnh hưởng giống nhau. Những trẻ có mối quan hệ gắn bó tốt với gia đình, được lắng nghe, được ghi nhận và có nhiều cơ hội trải nghiệm thành công trong cuộc sống thực thường ít phụ thuộc vào sự công nhận trên mạng xã hội hơn. Điều đó cho thấy yếu tố bảo vệ quan trọng nhất vẫn là môi trường phát triển của trẻ ngoài đời thực.
Theo chuyên gia, điều quan trọng nhất bố mẹ cần làm để bảo vệ não bộ và sức khỏe tinh thần của trẻ trong thời đại mạng xã hội là gì?
Điều quan trọng nhất không phải là cấm đoán con sử dụng mạng xã hội, mà là đồng hành cùng với con. Nhiều phụ huynh lo lắng nên tìm cách kiểm soát hoặc cắt hoàn toàn việc sử dụng mạng xã hội của con.
Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ đã trở thành một phần của cuộc sống, việc cấm tuyệt đối thường không mang lại hiệu quả lâu dài. Trẻ có thể tìm cách sử dụng lén lút hoặc không chia sẻ với bố mẹ những trải nghiệm của mình trên môi trường mạng.
Thay vào đó, bố mẹ nên quan tâm đến việc con đang xem gì, thích điều gì và cảm thấy như thế nào khi sử dụng mạng xã hội. Những cuộc trò chuyện thường xuyên, không phán xét sẽ giúp trẻ học cách nhận biết nội dung phù hợp, biết bảo vệ bản thân trước các thông tin độc hại và phát triển khả năng tự điều chỉnh hành vi.
Bên cạnh đó, bố mẹ cần tạo điều kiện để trẻ có một cuộc sống phong phú ngoài màn hình: vận động thể chất, tham gia hoạt động gia đình, gặp gỡ bạn bè, theo đuổi sở thích cá nhân và có những trải nghiệm thành công trong đời thực. Đây chính là những yếu tố giúp não bộ và sức khỏe tinh thần của trẻ phát triển lành mạnh.
Nếu chỉ có thể gửi gắm một lời khuyên duy nhất đến các bậc phụ huynh về việc trẻ sử dụng TikTok, YouTube và mạng xã hội, chuyên gia sẽ muốn nói điều gì?
Tôi cho rằng, đừng chỉ quản lý thời gian con sử dụng mạng xã hội, hãy quan tâm đến chất lượng mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái. Một đứa trẻ cảm thấy được yêu thương, được lắng nghe và được tôn trọng trong gia đình thường có khả năng chống chịu tốt hơn trước những áp lực từ thế giới mạng.
Các em sẽ ít bị cuốn vào việc so sánh bản thân với người khác, ít phụ thuộc vào lượt thích hay bình luận, đồng thời biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn. Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi, các nền tảng mới sẽ liên tục xuất hiện.
Nhưng điều giúp trẻ phát triển khỏe mạnh về mặt tâm lý không nằm ở việc loại bỏ hoàn toàn công nghệ, mà nằm ở việc các em luôn có một nơi an toàn để quay về, đó là gia đình. Khi mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái đủ vững vàng, mạng xã hội sẽ trở thành một công cụ để học hỏi và kết nối, thay vì trở thành mối đe dọa đối với sự phát triển của trẻ.
