Tập luyện cường độ cao nhưng không dành đủ thời gian phục hồi có thể gây ra những tác động vượt xa tình trạng đau cơ hay suy giảm thể lực. Một nghiên cứu mới của các nhà khoa học Brazil cho thấy vận động quá sức kéo dài còn có khả năng làm thay đổi hoạt động hóa học trong não bộ, đặc biệt là cơ chế điều hòa dopamine – chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực và trạng thái tỉnh táo.
Công trình được công bố trên tạp chí Neuroscience, tập trung khảo sát vùng hồi hải mã (hippocampus), khu vực đóng vai trò quan trọng trong trí nhớ và điều hòa cảm xúc. Nhóm nghiên cứu nhận thấy những con chuột trải qua chương trình tập luyện khắc nghiệt có nồng độ dopamine duy trì ở mức cao ngay cả trong giai đoạn nghỉ ngơi, khi não bộ đáng lẽ phải trở về trạng thái hoạt động bình thường.
Để mô phỏng hội chứng tập luyện quá sức thường gặp ở vận động viên thành tích cao, các nhà khoa học chia chuột thành những nhóm với cường độ vận động khác nhau. Một nhóm thực hiện một buổi chạy máy đến khi kiệt sức, trong khi nhóm còn lại trải qua chương trình tập luyện kéo dài 8 tuần với khối lượng vận động tăng dần. Ở tuần cuối, các con vật phải tập hai buổi mỗi ngày, chỉ có 4 giờ nghỉ giữa hai lần vận động.
Kết quả đáng chú ý xuất hiện ở nhóm tập luyện kéo dài. Sau bài kiểm tra thể lực, nồng độ dopamine cùng enzyme tyrosine hydroxylase (TyrH) – thành phần cần thiết cho quá trình sản xuất dopamine – vẫn tăng cao trong suốt 48 giờ. Điều này cho thấy việc vận động nặng liên tục, thiếu thời gian hồi phục có thể khiến cơ chế điều hòa chất dẫn truyền thần kinh trong não bị xáo trộn.
Theo Alisson Luiz da Rocha, tác giả thứ nhất của nghiên cứu, tác động của tập luyện quá mức không chỉ giới hạn ở cơ xương mà còn ảnh hưởng đáng kể đến hệ thần kinh trung ương. Giáo sư Adelino Sanchez Ramos da Silva, người điều phối công trình, cho rằng nếu những thay đổi tương tự được xác nhận ở người, chúng có thể giúp lý giải mối liên hệ giữa tập luyện quá sức với tình trạng rối loạn giấc ngủ và mệt mỏi kéo dài.
Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận khác biệt đáng kể về nồng độ serotonin giữa các nhóm. Kết quả này gợi mở rằng dopamine cũng cần được quan tâm khi tìm hiểu cơ chế sinh học gây mệt mỏi do vận động quá mức, thay vì chỉ tập trung vào serotonin như một số giả thuyết trước đây.
Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý thí nghiệm chưa trực tiếp đo lường giấc ngủ, lo âu hay mức độ tỉnh táo. Do đó, chưa thể khẳng định những thay đổi hóa học ở chuột sẽ gây ra các triệu chứng tương tự ở con người.
Nghiên cứu một lần nữa nhấn mạnh rằng nghỉ ngơi là thành phần không thể thiếu trong quá trình rèn luyện thể thao. Với cả vận động viên chuyên nghiệp lẫn người tập luyện thông thường, tăng cường độ chưa chắc mang lại hiệu quả tốt hơn nếu cơ thể không có đủ thời gian thích nghi và phục hồi.