“Con thông minh quá!”, “Đúng là con mẹ giỏi nhất!”, “Bài này khó thế mà con cũng làm được, con giỏi thật!” Đây có lẽ là những câu nói quen thuộc trong mỗi gia đình. Khi con tự đọc được một câu dài, giải đúng bài toán, xếp được một mô hình khó hay đạt điểm cao ở trường, bố mẹ thường phản xạ bằng cách dành cho con những lời khen như vậy.
Khen con là điều cần thiết. Một lời động viên đúng lúc có thể khiến trẻ vui vẻ, tự tin và muốn tiếp tục cố gắng. Nhưng có một điểm bố mẹ có thể chưa để ý, không phải lời khen nào cũng mang lại tác động giống nhau.
Vì sao không nên chỉ khen con “thông minh”?
Một nghiên cứu kinh điển của Carol Dweck và Claudia Mueller trên học sinh lớp 5 từng so sánh tác động của việc khen trẻ về năng lực với việc khen về nỗ lực. Nhóm được khen là “thông minh” có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến việc thể hiện năng lực và sau thất bại dễ giảm sự kiên trì hơn so với nhóm được khen về nỗ lực.
Điều này không có nghĩa bố mẹ tuyệt đối không được nói “con thông minh”. Một lời khen như vậy trong những khoảnh khắc phù hợp không phải là vấn đề. Điều đáng lưu ý là nếu trẻ thường xuyên được gắn với một nhãn như “thông minh”, “có năng khiếu”, dễ hình thành suy nghĩ rằng cần phải luôn chứng minh mình giỏi.
Lời khen phù hợp sẽ tạo động lực cho con tiến bộ.
Khi gặp bài toán khó, cuốn sách khó đọc hoặc nhiệm vụ chưa từng làm, trẻ có thể lo rằng nếu mình làm sai thì có nghĩa không còn “thông minh” nữa.
Ngược lại, bố mẹ chú ý đến quá trình, trẻ dễ hiểu rằng khả năng của mình có thể được phát triển thông qua học hỏi và luyện tập. Các nghiên cứu về “process praise” – lời khen tập trung vào nỗ lực, chiến lược, sự tập trung hoặc tiến bộ cũng cho thấy mối liên hệ tích cực với cách trẻ nhìn nhận khả năng của bản thân và mục tiêu học tập.
Khen con thế nào để lời khen thực sự có ý nghĩa?
Nếu con ngồi tập viết rất lâu, thay vì chỉ nói “Con viết đẹp quá”, có thể nói: “Mẹ thấy hôm nay con ngồi tập trung và cố gắng sửa những chữ chưa đẹp.”
Nếu con tự hoàn thành một bài toán khó, có thể nói: “Con đã thử hai cách rồi mới tìm được đáp án. Cách con suy nghĩ rất cẩn thận.”
Nếu con thua trong một cuộc thi, thay vì vội vàng nói “Không sao, con giỏi mà”, bố mẹ có thể hỏi: “Con thấy phần nào mình làm tốt nhất? Lần sau con muốn thử cách nào khác?”
Điều này giúp trẻ dần biết tự đánh giá quá trình của mình.
Ví dụ, “Con rất ngoan” là một lời khen dễ thương nhưng khá rộng. Trong khi đó, “Mẹ thấy con đã tự cất đồ chơi sau khi chơi xong” giúp trẻ hiểu chính xác hành vi nào đang được ghi nhận.
Tương tự, “Con giỏi quá” có thể được thay bằng “Con đã kiên trì đến cùng dù bài này khó”.
Bố mẹ chú ý đến quá trình, trẻ dễ hiểu rằng khả năng của mình có thể được phát triển thông qua học hỏi và luyện tập.
4 kiểu lời khen cha mẹ có thể sử dụng hàng ngày
Hãy khen sự cố gắng của con
“Con đã rất kiên trì để hoàn thành việc này.”
Đây là cách giúp trẻ nhận ra rằng sự cố gắng của mình có giá trị, ngay cả khi kết quả chưa hoàn hảo.
Lời khen chiến lược
“Mẹ thấy con đã đổi cách làm khi cách đầu tiên không hiệu quả.”
Điều này khuyến khích trẻ suy nghĩ linh hoạt và không dễ bỏ cuộc.
Khen sự tiến bộ
“Hôm nay con đã tự làm được nhiều hơn hôm qua rồi.”
Trẻ sẽ học cách so sánh bản thân với chính mình thay vì liên tục so sánh với người khác.
Khen những phẩm chất và hành vi tích cực.
“Con đã biết chờ đến lượt và nhường cho em.”
“Con đã chủ động xin lỗi khi nhận ra mình làm bạn buồn.”
Những lời khen này giúp trẻ hiểu rằng giá trị của bản thân không chỉ nằm ở thành tích học tập.
Trẻ cần biết rằng mình được yêu thương không phải vì luôn đứng đầu, ngoan hay thông minh.
Đừng biến lời khen thành áp lực mới cho con
Khen đúng không có nghĩa là bố mẹ phải tránh hoàn toàn những từ như “giỏi”, “thông minh” hay “tài năng”.
Điều quan trọng là đừng biến lời khen thành chiếc nhãn mà trẻ phải mang theo.
Đứa trẻ thông minh nhưng vẫn có những ngày học không tốt. Một đứa trẻ từng đạt điểm cao vẫn có thể mắc lỗi. Hay em bé được khen là khéo léo vẫn có những việc chưa làm được.
Trẻ cần biết rằng mình được yêu thương không phải vì luôn đứng đầu, ngoan hay thông minh.
Bố mẹ tự hào khi con đạt thành tích, nhưng cũng nên vui khi thấy con biết cố gắng. Có thể vui khi con đạt điểm 10, nhưng cũng nên ghi nhận khi con từ điểm 6 tiến lên điểm 7.
Đó là giúp con trở thành một người ham học hỏi, có khả năng suy nghĩ độc lập, biết chăm sóc bản thân, biết quan tâm đến người khác và đủ tự tin để tiếp tục bước đi khi gặp khó khăn.
Một lời khen đúng lúc có thể là điểm khởi đầu. Trong khi môi trường gia đình an toàn có thể giúp trẻ phát triển cảm xúc và sự tự tin.
Nhưng trên hết, điều trẻ cần nhất vẫn là cảm giác rằng, dù hôm nay con làm tốt hay chưa tốt, bố mẹ vẫn nhìn thấy những nỗ lực của con và luôn tin rằng con có thể tiến bộ.
