Bo bo từ lâu đã gắn liền với đời sống của đồng bào dân tộc sống ở khu vực miền núi, đặc biệt ở các tỉnh như Nghệ An, Phú Thọ, Hà Tĩnh… Người dân nơi đây gọi bo bo là “lộc rừng” bởi loài cây này gần như không cần chăm sóc, vẫn tự sinh trưởng và cho quả đều đặn mỗi năm.
Nhờ điều kiện khí hậu mát mẻ, đất rừng ẩm và hệ sinh thái đa dạng, bo bo mọc thành từng đám dưới tán cây lớn, trải dài trên các triền đồi, ven suối, tạo nên nguồn tài nguyên tự nhiên quý giá.
Người dân không cần gieo giống, cũng không cần đầu tư phân bón hay công chăm sóc, chỉ việc chờ đến khi cây ra hạt là có thể thu hái, đem bán và kiếm thêm nguồn thu nhập.
Ở các khu vực rừng tự nhiên, bo bo mọc thành từng đám dày, phân bố dọc theo triền đồi, ven suối hoặc dưới tán cây lớn.
Điều kiện khí hậu mát mẻ, đất ẩm và hệ sinh thái rừng phong phú tạo môi trường lý tưởng để cây sinh trưởng. Không chỉ mọc hoang, những năm gần đây, nhiều hộ dân còn chủ động trồng thêm bo bo trên diện tích đất rừng được giao khoanh nuôi, biến loại cây tự nhiên này thành nguồn sinh kế ổn định.
Nghề hái bo bo thường diễn ra trong khoảng 1–2 tháng cao điểm, khi quả chín rộ. Từ sáng sớm, người dân đã chuẩn bị gùi, bao tải, dao hoặc gậy để vào rừng thu hái. Công việc bắt đầu bằng việc tìm những bụi bo bo sai quả, sau đó dùng dụng cụ kéo cành xuống và cắt lấy đoạn có quả. Quả được tách ngay tại chỗ, cho vào gùi mang về.
Một ngày làm việc có thể kéo dài từ sáng đến chiều, thậm chí phải mang theo cơm nước để ăn tạm trong rừng. Trung bình, mỗi người có thể thu hoạch vài chục kg quả tươi mỗi ngày, tùy theo mật độ cây và sức lao động. Đây là công việc mang tính thời vụ, nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong việc tận dụng thời gian nông nhàn.
Mỗi mùa bo bo kéo dài khoảng 1–2 tháng, tùy theo điều kiện thời tiết từng năm. Người hái phải tỉ mỉ tách từng chùm, tránh làm rơi hạt xuống đất.
Thu nhập từ nghề hái bo bo không quá cao, nhưng đủ để cải thiện đời sống cho nhiều gia đình. Trung bình, một người có thể hái được từ 3–5 kg bo bo tươi mỗi ngày, tùy vào sức lao động và mật độ cây mọc. Sau khi phơi khô, lượng bo bo sẽ giảm còn khoảng một nửa, nhưng giá bán lại cao hơn.
Theo người dân địa phương, hiện nay, quả bo bo tươi được thương lái thu mua từ 5.000-10.000 đồng/kg tùy vào chất lượng quả non hay già. Còn giá hạt bo bo đã sấy, phơi khô dao động khoảng 30.000-50.000 đồng/kg. Cứ 10kg quả bo bo tươi sau khi bóc tách, phơi khô được khoảng 3-4kg hạt bo bo khô. Vì vậy người dân thường tranh thủ chế biến hạt khô để bán.
Không ít người cho rằng hái bo bo là công việc “nhẹ nhàng” vì không phải đầu tư chi phí sản xuất. Tuy nhiên, thực tế lại không hề đơn giản. Khó khăn lớn nhất không nằm ở việc hái quả, mà ở hành trình mang thành quả về nhà.
Những chiếc gùi nặng trĩu trên lưng, con đường rừng trơn trượt, dốc cao và nhiều đoạn phải băng qua suối khiến việc di chuyển trở nên đầy thử thách. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể dẫn đến trượt ngã, vừa nguy hiểm cho người, vừa làm mất đi công sức cả ngày.
Bên cạnh đó, thời tiết thất thường cũng ảnh hưởng lớn đến năng suất. Nếu mưa kéo dài, việc di chuyển khó khăn hơn, quả dễ bị rụng hoặc hư hỏng. Do đó, công việc này cho những người hái lành nghề, am hiểu đường đi của núi rừng.
Bo bo sau khi thu hoạch sẽ được rửa sạch, phơi khô, bóc vỏ để bán cho các thương lái.
Một yếu tố quan trọng khiến bo bo ngày càng được ưa chuộng chính là giá trị dinh dưỡng và dược liệu. Trong Đông y, bo bo còn gọi là ý dĩ được biết đến với công dụng thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa, bổ phổi và tăng cường sức đề kháng.
Ngoài ra, hạt bo bo còn chứa nhiều chất xơ, vitamin và khoáng chất có lợi cho sức khỏe. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chế độ ăn uống lành mạnh, bo bo trở thành nguyên liệu quen thuộc trong các món chè, cháo, ngũ cốc dinh dưỡng và thực phẩm chức năng.
Chính nhu cầu ngày càng tăng của thị trường đã góp phần nâng cao giá trị của loại hạt này, từ đó tạo động lực để người dân duy trì và phát triển nghề hái bo bo.
Từ một loại cây mọc hoang trong rừng, bo bo đã trở thành nguồn thu nhập quan trọng, gắn bó với đời sống của nhiều người dân vùng cao. Tuy nhiên, để “lộc trời” không bị cạn kiệt, việc khai thác cần đi kèm với ý thức bảo tồn. Nhiều địa phương đã triển khai các chương trình khoanh nuôi, trồng bổ sung và hướng dẫn người dân thu hái hợp lý, tránh làm ảnh hưởng đến sự phát triển tự nhiên của cây.
Nghề hái bo bo không cần vốn đầu tư, cũng chẳng đòi hỏi công chăm sóc, nhưng lại mang đến nguồn thu nhập đều đặn mỗi mùa. Từ những chuyến đi rừng, người dân có thể tận dụng “lộc trời” để cải thiện thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống.
