Ở nhiều vùng núi, khi mùa vụ tạm thưa việc, không ít người dân lại tranh thủ xách theo chiếc xô nhỏ, que đào hang rồi men theo các đường mòn vào rừng để "săn lộc trời". Đó là dế rừng - loài côn trùng tưởng chỉ quen thuộc trong tuổi thơ nhiều người, nay lại mang đến một khoản tiền không nhỏ cho những ai chịu khó chăm chỉ, vào rừng “kiếm lộc”.
Từ công việc mang tính tự phát, săn dế rừng dần trở thành nghề tay trái giúp nhiều hộ dân có thêm thu nhập trong lúc nông nhàn.
Dế rừng từ lâu không còn là loài côn trùng chỉ gắn với những trò chơi trẻ nhỏ. Những năm gần đây, dế trở thành nguyên liệu chế biến món ăn được nhiều người ưa chuộng.
Dế rừng được ví von là “lộc trời ban” vì chúng xuất hiện trong tự nhiên và loài côn trùng gắn liền với tuổi thơ của nhiều người dân sống ở vùng quê.
Khi đem dế về phải ngâm nước cho dế chết và trôi đi các bụi bẩn, sau đó vặt hai càng sau có răng cưa, rồi nắm đầu dế lôi ra toàn bộ phần ruột bỏ đi. Từ đó, dế trở thành nguyên liệu để trở thành nhiều món ngon đặc sản như: dế chiên giòn, dế rang lá chanh, dế nướng…
Ban đầu, các món này có vẻ ngoài hơi "rợn tóc gáy" nhưng sau khi phổ biến ở các quán ăn dân dã, quán nhậu hoặc các địa chỉ chuyên món đặc sản thì món từ dế rừng được ưa chuộng, trở thành đặc sản vùng cao. Chính nhu cầu thị trường ngày một tăng đã mở ra đầu ra khá ổn định cho những người làm nghề săn dế rừng.
Điều khiến nghề này trở nên đặc biệt là chi phí đầu vào gần như không đáng kể. Dụng cụ săn dế khá đơn giản, chỉ gồm một chiếc cuốc nhỏ hoặc thanh sắt để đào hang, đèn pin nếu đi buổi tối, thêm vài chiếc hộp nhựa, túi lưới hoặc xô nhỏ để đựng dế.
Tuy nhiên, để bắt được nhiều dế không phải chuyện dễ. Người có kinh nghiệm phải biết nhìn dấu hang, nghe tiếng gáy, đoán vị trí trú ẩn và phân biệt hang còn dế hay đã bỏ trống. Có khi chỉ cần nghe âm thanh phát ra từ bụi cỏ, họ đã có thể xác định nơi nào có dế đực, nơi nào dế đang làm tổ.
Nghề săn dế vì thế không đơn thuần là lao động chân tay mà còn là công việc dựa vào kinh nghiệm tích lũy qua năm tháng.
Những người gắn bó lâu năm với nghề thường hiểu rất rõ tập tính của dế rừng. Vào mùa khô, dế thường đào hang sâu vừa phải ở những nơi đất tơi xốp, khô ráo. Theo kinh nghiệm của các thợ săn ở miền núi thời điểm tháng 7 - 8 âm lịch hằng năm, dế rừng đã bắt đầu có trứng.
Sau những cơn mưa đầu mùa, việc săn dế cũng trở nên khó hơn vì hang dễ sập, dế di chuyển thất thường. Bởi vậy, muốn có mẻ dế đẹp, người săn phải chọn đúng thời điểm, đúng khu vực, thậm chí phải thay đổi cách bắt theo từng dạng địa hình.
Sự hấp dẫn của nghề săn dế rừng nằm ở chỗ mỗi chuyến đi đều có thể mang lại khoản thu nhập ngay trong ngày. Dế bắt được thường được phân loại theo kích cỡ, độ khỏe và hình thức bên ngoài.
Loại dế to, cánh bóng, còn sống khỏe thường được thương lái hoặc quán ăn thu mua với giá tốt hơn. Nếu gặp thời điểm dế nhiều, một buổi săn có thể thu được số lượng đáng kể từ 5-10kg.
Ở nhiều vùng nông thôn, đây còn là công việc giúp tận dụng thời gian trống sau mùa vụ. Khi đồng áng bớt bận rộn, thay vì để quỹ thời gian trôi qua vô ích, nhiều người ra đồng, ven đồi hoặc bãi đất trống để săn dế.
Không ít người ban đầu chỉ săn dế để bán lẻ cho hàng xóm, người quen hoặc quán ăn nhỏ trong vùng. Nhưng khi thấy đầu ra ổn định, họ dần mở rộng mối bán, liên hệ với thương lái, nhà hàng đặc sản hoặc các đầu mối ở chợ.
Một số nơi còn xuất hiện mô hình kết hợp giữa săn dế tự nhiên và nuôi dế thương phẩm, tạo thành chuỗi cung ứng linh hoạt hơn. Dế rừng nhờ đó không chỉ là món ăn dân dã mà còn trở thành sản vật mang giá trị thương mại, góp phần tạo sinh kế cho người dân nông thôn.
Điều đáng nói là nghề này phù hợp với xu hướng khai thác những nguồn lợi bản địa theo hướng nhỏ nhưng hiệu quả. Trong bối cảnh nông dân ngày càng cần thêm các nguồn thu phụ để giảm áp lực từ giá nông sản bấp bênh, những nghề phụ như săn dế rừng mang lại ý nghĩa thực tế.
Đối với dế chưa làm ruột có giá 250.000-300.000 đồng/kg. Còn dế đã được làm sạch ruột có giá 350.000-400.000 đồng/kg. Mỗi lần vào rừng, người thợ săn có thể thu về 3-5 kg dế tươi.
Tuy nhiên, để nghề săn dế rừng phát triển bền vững, người dân cũng cần lưu ý yếu tố khai thác hợp lý. Nếu săn bắt ồ ạt, tận diệt hoặc xâm lấn quá mức vào môi trường sống tự nhiên, nguồn dế sẽ sớm suy giảm.
Trong thời gian qua, nghề săn dế rừng càng phổ biến và dần trở thành một nét không thể thiếu trong cuộc sống của người dân vùng cao. Từ một loài côn trùng nhỏ bé từng gắn với ký ức tuổi thơ, dế rừng nay trở thành “lộc trời”, góp phần giúp người dân cải thiện thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống.
