Có mặt tại Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Lai Châu trong đợt khám thiện nguyện cho những trẻ đang được chăm sóc tại đây, Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân (Hà Nội) đã không ít lần phải lặng người khi nghe những đứa trẻ trút bầu tâm sự.
Đó là trường hợp của một nam sinh đã sinh sống tại trung tâm gần 3 năm nay. Trong buổi tiếp xúc và trò chuyện, nam sinh rất ít khi nhắc đến gia đình, em chỉ nói về chuyện học tập và tương lai. Em chia sẻ rằng, sẽ cố gắng học tốt, để định hướng nghề nghiệp sau này tốt hơn, nhằm vượt qua cái đói, cái khổ.
Sau buổi trò chuyện, thạc sĩ Hoàng Quốc Lân đã tạo được lòng tin với nam sinh, khi đó em mới chia sẻ về gia đình. Em cho biết, bố mẹ em đều vi phạm pháp luật và đang chấp hành án phạt tù. Qua chia sẻ, chuyên gia tâm lý Quốc Lân cho rằng, điều nam sinh này day dứt không phải là những lỗi lầm của cha mẹ, mà em mặc cảm về chính bản thân em.
Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân đang tư vấn, trị liệu cho một nam sinh tại trung tâm. Ảnh: BSCC.
"Có lúc cháu chỉ muốn người khác đừng hỏi bố mẹ cháu làm gì", nam sinh chia sẻ với chuyên gia. Suốt buổi trò chuyện, mỗi khi câu chuyện chạm đến gia đình, em đều tránh nhìn thẳng vào người đối diện. Em cho biết bản thân thường xuyên tự ti, ngại giao tiếp và luôn sợ bị người khác đánh giá.
Dù vậy, nhưng khi nói đến tương lai, ánh mắt cậu bé lại sáng lên. Em luôn cố gắng học, nuôi ước mơ học nghề sửa chữa ô tô, có một công việc ổn định để tự nuôi sống bản thân và không lặp lại con đường của bố mẹ.
Với trường hợp này, thạc sĩ Quốc Lân nhận định, nam sinh có biểu hiện rối loạn lo âu kèm đặc điểm tự ti, mặc cảm và né tránh trong giao tiếp xã hội. Những khó khăn này liên quan chặt chẽ đến hoàn cảnh gia đình cũng như sự kỳ thị mà em cảm nhận từ môi trường xung quanh.
Điều tích cực là em vẫn giữ được động lực học tập và có định hướng nghề nghiệp rõ ràng. Theo các chuyên gia, đây là một trong những yếu tố bảo vệ quan trọng, giúp trẻ có thêm cơ hội phục hồi sức khỏe tinh thần và xây dựng tương lai tích cực hơn.
Một trường hợp khác là một nữ sinh 14 tuổi đang sống tại trung tâm. Em không né tránh khi hỏi về gia đình như những trường hợp khác mà trả lời rất nhẹ nhàng, nhưng không hề bộc lộ cảm xúc. Nữ sinh chia sẻ, bố mẹ qua đời khi em còn nhỏ, sau đó do kinh tế khó khăn nên được đưa vào sống tại trung tâm.
Khi được hỏi về bố mẹ, em khẽ nói: "Cháu gần như không còn nhớ khuôn mặt của mẹ". Không có nước mắt, cũng không một lời oán trách, em kể về những mất mát ấy như thể đó là điều đã quá quen thuộc trong cuộc sống.
Những sang chấn từ gia đình sẽ là vết hằn rất khó nhạt phai trong tâm trí trẻ. Ảnh: BSCC.
Theo chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân, chính sự bình thản ấy đôi khi lại là dấu hiệu đáng lưu ý. Sau những mất mát kéo dài hoặc sang chấn từ nhỏ, nhiều trẻ lựa chọn kìm nén cảm xúc như một cơ chế tự bảo vệ, thay vì bộc lộ nỗi đau ra bên ngoài.
Qua thăm khám và đánh giá bằng các thang đo tâm lý, bé gái được xác định có biểu hiện rối loạn trầm cảm mức độ nhẹ kèm lo âu. Em có xu hướng thu mình về mặt cảm xúc, giảm khả năng bộc lộ cảm xúc tích cực và mang cảm giác cô đơn kéo dài. Tuy nhiên, em vẫn duy trì việc học tập và sinh hoạt đều đặn, cho thấy khả năng thích nghi tốt nếu tiếp tục được hỗ trợ về mặt tâm lý.
Theo thạc sĩ Hoàng Quốc Lân, yếu tố gia đình tác động rất lớn đến tâm lý của trẻ, nhất là ở lứa tuổi vị thành niên. Có trường hợp vì mất mát gia đình nên bị tổn thương, nhưng có trường hợp vì bố mẹ vi phạm pháp luật. Hay đau đớn hơn là những đứa trẻ phải lớn lên trong môi trường gia đình bất hòa, dù có bố mẹ nhưng không có tình thương, suốt ngày phải nghe tiếng cãi vã.
“Có những đứa trẻ tận mắt chứng kiến bạo lực gia đình, người thân yêu nhất sát hại nhau. Dù giờ đây đã không còn ở trong môi trường đó, nhưng cứ mỗi khi nghe tiếng người lớn cãi vã là em lại thấy sợ hãi, tâm lý bất an”, thạc sĩ Lân chia sẻ.
Do vậy, dù điều kiện kinh tế thuận lợi hay khó khăn, hãy xây dựng một môi trường sống an toàn và “trong sạch” cho trẻ. Chỉ có vậy trẻ mới phát triển được toàn diện về thể chất và tinh thần. Các chuyên gia cho rằng, nhiều người luôn đổ lỗi cho hoàn cảnh, nhưng thực tế không phải vậy mà mọi thứ xuất phát từ nhận thức. Dù khó khăn, nhưng có ý chí vươn lên, được gia đình yêu thương, hòa thuận sẽ là động lực để trẻ phát đấu vượt qua những khó khăn đó.
