Một người mẹ kể rằng, khi con trai lên 2 - 3 tuổi, cậu bé rất hiếu động và nghịch ngợm. Bé thích chạy nhảy, tò mò, nhìn thấy gì cũng muốn chạm vào, khám phá. Đến khi vào tiểu học, những vấn đề khác lại xuất hiện. Cậu bé thường xuyên quên cặp sách, đồ dùng học tập, bài vở, khiến việc học tập ngày nào cũng có những chuyện khiến mẹ phải nhắc nhở. Lớn hơn một chút, cậu bé bắt đầu dễ nổi nóng, hay cãi lại, khiến mẹ không khỏi lo lắng.
Những thay đổi ấy đôi khi khiến bố mẹ nghĩ rằng con ngày càng khó bảo. Nhưng trong quá trình nuôi dạy trẻ, không phải hành vi nào gây phiền lòng ở hiện tại cũng phản ánh một vấn đề lâu dài. Nhiều khả năng đó là những biểu hiện gắn với quá trình trẻ học cách kiểm soát bản thân và trưởng thành từng bước.
Vùng vỏ não trước trán có vai trò quan trọng trong việc lập kế hoạch, kiểm soát xung động, điều tiết cảm xúc và cân nhắc hậu quả. Khu vực này không trưởng thành hoàn toàn ở một độ tuổi cụ thể như 3 tuổi, 6 tuổi hay khi trẻ bước vào trung học, mà tiếp tục phát triển dần theo thời gian và hoàn thiện vào giai đoạn đầu của tuổi trưởng thành.
Bởi vậy, sẽ có những lúc trẻ biết điều gì không nên làm nhưng vẫn chưa đủ khả năng để kiểm soát hành vi của mình. Khi 2 - 3 tuổi, trẻ biết không nên chạm vào đồ vật bố mẹ đã nhắc nhở nhưng sự tò mò vẫn khiến bàn tay đưa ra. Khi vào tiểu học, trẻ hiểu mình còn bài tập chưa hoàn thành nhưng rất dễ quên khi đang mải chơi. Khi lớn hơn, trẻ biết một số lời nói có thể khiến người khác tổn thương nhưng lúc tức giận vẫn có thể buột miệng nói ra.
Nhìn những hành vi ấy dưới góc độ phát triển của não bộ, bố mẹ sẽ hiểu rằng trẻ không phải lúc nào cũng “biết mà cố tình không làm”. Khả năng tự kiểm soát cần được rèn luyện và trưởng thành qua thời gian.
Vì thế, thay vì chỉ tập trung vào việc sửa những hành vi khiến bố mẹ đau đầu trước mắt, điều quan trọng hơn là kiên nhẫn đồng hành để trẻ từng bước hình thành khả năng tự lập, kiểm soát cảm xúc và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Nuôi con theo cách để trẻ được vận động tự nhiên
Khi con còn nhỏ, bố mẹ không nên quá lo lắng trước việc trẻ lúc nào cũng chạy nhảy, khám phá và khó ngồi yên. Ở mỗi độ tuổi, vận động là một phần tự nhiên trong quá trình trẻ tìm hiểu cơ thể và thế giới xung quanh.
Khi 2 - 3 tuổi, trẻ thường trèo lên sofa, đuổi theo quả bóng, bước lên cầu thang, chui xuống gầm bàn hay chạy quanh nhà. Khi vào tiểu học, những hoạt động ấy dần trở nên đa dạng hơn: trẻ biết đi xe đạp, chơi bóng, leo trèo, chạy nhảy cùng bạn bè và tự khám phá không gian xung quanh.
Mỗi lần chạy, nhảy, leo trèo hay giữ thăng bằng, não bộ của trẻ phải tiếp nhận và xử lý nhiều thông tin từ cơ thể. Trẻ dần học cách điều chỉnh tư thế, giữ thăng bằng, nhận biết chướng ngại vật, thay đổi hướng di chuyển và dừng lại đúng lúc. Qua quá trình vận động và lặp lại, khả năng kiểm soát cơ thể cũng từng bước được hoàn thiện.
Đây là nền tảng quan trọng cho nhiều hoạt động hằng ngày. Khi cơ thể kiểm soát tốt hơn, trẻ cũng thuận lợi hơn trong việc ngồi học, tham gia các hoạt động ở trường và duy trì sự chú ý trong một khoảng thời gian phù hợp với lứa tuổi.
Vì vậy, nếu trẻ còn nhỏ và chưa thể ngồi yên lâu, bố mẹ không nhất thiết phải liên tục yêu cầu con “ngồi im”. Thay vào đó, hãy tạo cho trẻ những khoảng thời gian được chạy nhảy, vận động và khám phá an toàn.
Khi trẻ lớn hơn, khoảng 3 tuổi trở đi, bố mẹ có thể cho con làm quen với nhiều hình thức vận động khác nhau và khuyến khích trẻ lựa chọn hoạt động mà mình yêu thích. Không nhất thiết phải là một môn thể thao thành tích; điều quan trọng là trẻ có cơ hội vận động đều đặn, vui vẻ và phù hợp với thể chất.
Đôi khi, muốn trẻ học cách ngồi yên và tập trung, trước hết cần cho cơ thể trẻ có đủ cơ hội được vận động.
Hãy để con tự làm những việc trong khả năng
Nuôi dạy một cậu con trai đôi khi đòi hỏi bố mẹ biết lùi lại một bước, kiên nhẫn hơn và trao cho con nhiều cơ hội tự làm.
Khi con đủ khả năng mang đồ, hãy để con tự mang. Khi có thể tự đi lấy một món đồ, đừng vội chạy đi lấy thay. Những việc nhỏ trong gia đình như dọn bàn sau bữa ăn, cất đồ dùng đúng chỗ hay tự kiểm tra xem mình đã mang đủ bình nước trước khi ra khỏi nhà đều có thể trở thành những bài học đầu tiên về trách nhiệm.
Những việc ấy nhìn qua rất đơn giản, nhưng chính quá trình tự hoàn thành từng nhiệm vụ nhỏ lại giúp trẻ rèn luyện nhiều kỹ năng quan trọng. Con phải nhớ mình cần làm gì, suy nghĩ xem nên bắt đầu từ đâu, tự xử lý khi có vấn đề phát sinh và kiểm tra lại để biết mọi việc đã hoàn tất hay chưa.
Đó cũng là cách trẻ từng bước hình thành khả năng tự lập. Tự lập không chỉ là tự làm một việc, mà còn là biết suy nghĩ, lên kế hoạch, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với việc mình đã nhận.
Vì vậy, khi con còn nhỏ, hãy để con tự chăm sóc những việc vừa sức. Khi lớn hơn, hãy từng bước giao cho con trách nhiệm với việc học, đồ dùng cá nhân và sinh hoạt hằng ngày. Sau này, con cũng có thể tham gia nhiều hơn vào những công việc chung của gia đình.
Bố mẹ không cần quá lo nếu con làm chậm, làm chưa khéo hoặc đôi khi mắc lỗi. Những kỹ năng này không tự nhiên mà có. Trẻ cần được trao cơ hội thực hành, được hướng dẫn và có thời gian để tự mình làm tốt hơn.
Chính từ những việc nhỏ ấy, trẻ dần học được cách chăm sóc bản thân, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với cuộc sống của mình.
Cần nuôi dưỡng sự ổn định cảm xúc
Vùng vỏ não trước trán cùng các mạng lưới thần kinh liên quan tham gia vào việc kiểm soát xung động, điều tiết cảm xúc, lập kế hoạch và cân nhắc hậu quả. Những khả năng này không hoàn thiện ngay trong những năm đầu đời mà tiếp tục phát triển trong suốt thời thơ ấu và tuổi vị thành niên, trước khi dần đạt mức trưởng thành ở giai đoạn đầu tuổi trưởng thành.
Nói cách khác, khả năng hiểu nguyên tắc thường xuất hiện trước khả năng tự kiểm soát. Một đứa trẻ có thể biết “không được làm thế”, nhưng khi thất vọng, tức giận hoặc quá hào hứng, con vẫn khó dừng lại đúng lúc.
Điều bố mẹ cần giúp con học không chỉ là “điều gì đúng”, mà còn là cách tạo ra một khoảng dừng giữa cảm xúc và hành động.
Chẳng hạn, đến giờ tắm, bố mẹ nói: “Đến giờ ra ngoài rồi nhé!”. Trẻ hiểu lời nhắc nhưng vẫn ngồi trong bồn tắm, nhất quyết muốn chơi tiếp. Lúc này, con không hẳn không biết mình cần làm gì. Con chỉ đang gặp khó khăn khi chuyển từ “Con vẫn muốn chơi” sang “Đã đến lúc dừng lại”.
Sự ổn định trong cảm xúc không hình thành sau vài lần nhắc nhở. Đó là một kỹ năng cần thời gian, sự nhất quán và rất nhiều lần thực hành. Khi bố mẹ kiên nhẫn đồng hành từ những tình huống nhỏ, trẻ dần có nền tảng để tự kiểm soát bản thân tốt hơn khi lớn lên.
