Không sở hữu vẻ ngoài tròn trịa, bóng đẹp như những giống cà chua quen thuộc, cà chua múi Sơn La lại gây tò mò bởi hình dáng xù xì, méo mó với những đường múi nổi rõ trên bề mặt.
Ẩn sau vẻ ngoài có phần lạ mắt ấy là phần thịt dày, chắc, ít hạt, vị ngọt dịu xen chút chua nhẹ cùng mùi thơm tự nhiên. Từ một giống cà chua gắn bó lâu đời với đời sống người dân Yên Châu, loại quả này ngày càng được nhiều người ở xa biết đến và tìm mua.
Cà chua múi dễ nhận biết bởi quả không tròn đều, bề mặt sần sùi và được chia thành nhiều múi rõ rệt, trông khá giống những múi cam hoặc bưởi. Quả có kích thước không đồng đều, có quả chỉ nặng vài lạng nhưng cũng có quả đạt 0,8-1 kg.
Khi mới thu hái, cà chua thường chín không đều màu, sau khi để thêm vài ngày mới chuyển sang màu đỏ sậm. Đây cũng là thời điểm quả đạt độ chín ngon hơn, phần thịt mềm vừa phải và hương vị đậm đà.
Nếu hình dáng khiến nhiều người tò mò thì hương vị lại là yếu tố giúp cà chua múi giữ chân thực khách. Khác với một số giống cà chua lai trồng phổ biến, cà chua múi có phần thịt dày, chắc, nhiều bột và khá ít hạt. Khi ăn, quả cho vị ngọt dịu hòa cùng chút chua nhẹ, hậu vị rõ và có mùi thơm tự nhiên. Chính sự cân bằng giữa vị ngọt và chua khiến loại quả này có thể ăn trực tiếp mà không cần chế biến cầu kỳ.
Cà chua múi cũng khá đa dụng trong gian bếp. Những quả chín mọng có thể thái lát ăn sống, trộn salad hoặc dùng làm nguyên liệu cho các món nấu. Khi nấu canh, làm sốt hay hầm, phần thịt dày giúp món ăn có vị cà chua rõ, vị ngọt tự nhiên và không bị quá loãng.
Giống cà chua này được cho là có hai nhóm chính, một loại thiên về vị ngọt và một loại thiên về vị chua. Trong đó, loại thiên ngọt thường được người tiêu dùng ưa chuộng để ăn sống hoặc làm salad.
Từng là loại quả quen thuộc trong những khu vườn và nương rẫy của người dân địa phương, cà chua múi trước đây chủ yếu được trồng để phục vụ gia đình, phần dư mới đem bán. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của các kênh bán nông sản, đặc biệt là chợ mạng, loại cà chua có hình dáng khác biệt này dần được nhiều người biết đến.
Không ít khách hàng ở thành phố sau khi ăn thử đã tìm mua với số lượng vài kg mỗi lần để sử dụng dần. Với những du khách đến Sơn La, cà chua múi cũng trở thành một sản vật địa phương thú vị, có thể mua về thưởng thức hoặc làm quà.
Đây là giống cà chua truyền thống được người dân xã Yên Châu gìn giữ qua nhiều thế hệ. Hạt giống thường được lựa chọn từ những quả già, ngon, sau đó phơi khô và bảo quản để gieo cho vụ sau. Do vẫn giữ phương thức canh tác truyền thống, năng suất của cà chua múi không cao như nhiều giống lai trồng đại trà. Bù lại, giống cây này có hương vị riêng và đang được thị trường ưa chuộng.
Cà chua múi thường được gieo trồng vào khoảng tháng 8-9, bắt đầu cho thu hoạch sau khoảng hai tháng và mùa thu hoạch có thể kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3-4 năm sau. Trong quá trình chăm sóc, người trồng thường xuyên tỉa các nhánh phụ mọc ở nách lá, loại bỏ lá già, lá sâu bệnh và những lá nằm sâu trong tán để cây thông thoáng, tập trung dinh dưỡng nuôi quả.
Khi cây xuất hiện chùm hoa đầu tiên, người dân làm giàn để nâng đỡ thân và cành, giúp cây hạn chế đổ ngã, đồng thời tạo điều kiện cho cây nhận ánh sáng tốt hơn.
Trên thị trường, cà chua múi Sơn La có giá khoảng 40.000-75.000 đồng/kg, cao hơn nhiều so với cà chua thông thường. Dù sản lượng không lớn, giá bán ổn định và đầu ra ngày càng rộng giúp loại quả này mang lại giá trị kinh tế đáng kể cho người trồng.
