Xoài cát núm là giống xoài đặc sản được nhiều người yêu thích nhờ hình dáng quả dẹt, hạt mỏng, phần thịt dày và ít xơ. Khi còn xanh, quả có vị chua béo đặc trưng, thích hợp ăn kèm muối ớt hoặc làm gỏi. Khi chín, vỏ chuyển sang màu vàng chanh, thịt mềm, thơm và có vị ngọt vừa phải.
Tại xã Trung Thành, tỉnh Vĩnh Long, giống xoài này được người dân trồng từ lâu, có nhiều đợt thu hoạch trong năm. Hiện xoài cát núm được bán với giá khoảng 20.000-45.000 đồng/kg.
Điểm dễ nhận biết của xoài cát núm so với nhiều giống xoài khác là hình dáng quả khá đặc biệt. Quả thường có dáng dẹt, phần thân bè rộng, không thuôn dài như xoài keo hay xoài tượng. Bên trong, hạt xoài tương đối mỏng, phần thịt dày, ít xơ nên khi ăn không có cảm giác lợn cợn. Đây cũng là ưu điểm giúp giống xoài này được nhiều người tìm mua.
Hương vị của xoài cát núm có sự khác biệt tùy theo độ già và độ chín. Khi còn xanh, vỏ quả có màu xanh tươi, phần thịt chắc, giòn, mang vị chua dịu xen chút béo. Những người thích ăn xoài xanh thường chọn quả già để chấm muối ớt, muối tôm hoặc mắm đường. Vị chua béo của xoài kết hợp với vị cay, mặn, ngọt của gia vị tạo nên món ăn vặt hấp dẫn.
Khi chín, lớp vỏ bên ngoài chuyển sang màu vàng chanh, phần thịt bên trong mềm hơn, có hương thơm nhẹ và vị ngọt vừa phải. Xoài không quá ngọt gắt, đôi khi còn phảng phất chút chua thanh, phù hợp với những người không thích các loại trái cây có vị ngọt đậm. Nhờ ít xơ, thịt quả mịn và tương đối dày, người ăn có thể thưởng thức trọn vẹn hương vị mà không phải bỏ đi quá nhiều phần thịt sát hạt.
Không chỉ ăn trực tiếp, xoài cát núm còn có thể dùng để chế biến nhiều món ngon. Với quả xanh, người nội trợ thường gọt vỏ, thái lát để làm món ăn kèm hoặc bào sợi trộn gỏi cùng tôm khô, thịt ba chỉ, rau thơm và nước mắm chua ngọt. Xoài xanh cũng có thể ăn cùng khô bò, khô cá hoặc các loại mắm đặc sản. Trong khi đó, xoài chín thích hợp làm sinh tố, nước ép, kem, chè trái cây hoặc kết hợp với sữa chua. Phần thịt mềm, ít xơ giúp các món chế biến có độ sánh mịn và giữ được hương thơm tự nhiên.
Tại xã Trung Thành, tỉnh Vĩnh Long, xoài cát núm là giống cây ăn trái gắn bó với đời sống sản xuất của người dân địa phương. Một trong những điểm đáng chú ý của loại xoài này là có nhiều đợt thu hoạch trong năm. Mùa chính vụ thường diễn ra vào tháng 4-5, mùa muộn kéo dài từ tháng 7-9 và mùa nghịch rơi vào khoảng tháng 11 đến tháng 1 năm sau.
Mỗi khi vườn xoài bước vào mùa thu hoạch, không khí tại địa phương trở nên nhộn nhịp hơn. Những gia đình có vườn thường huy động nhiều thành viên cùng tham gia hái quả, lựa xoài và đóng gói. Người lớn đảm nhận việc thu hoạch trên cây, những người còn lại phân loại, xếp xoài vào sọt tre, đậy giấy báo bên trên rồi chuyển ra ngoài cho thương lái đến thu mua. Trên những con đường nhỏ len lỏi qua vườn xoài, hình ảnh người già, trẻ nhỏ cùng nhau phụ giúp công việc đã trở nên quen thuộc mỗi mùa quả chín.
Sau khi thu hoạch, xoài được lựa chọn và phân loại theo kích thước, độ già cũng như hình thức bên ngoài. Những quả nguyên vẹn, không bị dập nát thường được ưu tiên đưa ra thị trường. Việc thu hái cẩn thận, tránh va đập cũng góp phần giữ chất lượng quả trong quá trình vận chuyển và tiêu thụ.
Khi chọn mua, nên ưu tiên những quả có hình dáng dẹt đặc trưng, vỏ căng, không bị trầy xước, dập nát hay có dấu hiệu thối hỏng. Nếu thích ăn xanh, người mua nên chọn quả già, cầm chắc tay, vỏ xanh tươi để thịt có độ giòn và vị chua béo rõ nét. Với xoài chín, nên chọn những quả chuyển màu vàng chanh, có mùi thơm tự nhiên, khi ấn nhẹ cảm nhận được độ mềm vừa phải nhưng không nhũn. Tránh mua quả có vỏ nhăn nheo, xuất hiện nhiều đốm thâm hoặc rỉ nước.
Sau khi mua về, xoài xanh có thể để ở nơi thoáng mát cho chín tự nhiên. Xoài đã chín nên bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh và sử dụng sớm để giữ được hương vị. Với đặc điểm quả dẹt, hạt mỏng, ít xơ cùng khả năng thưởng thức ở cả dạng xanh lẫn chín, xoài cát núm là loại trái cây dân dã nhưng có sức hấp dẫn riêng, góp phần làm phong phú thêm các loại trái cây đặc sản của vùng đất Vĩnh Long.
