Từng mọc hoang ở những bờ rạch, ven sông miền Tây và ít khi được để ý, trái giác ngày nay lại xuất hiện trong các gian hàng đặc sản, được nhiều người ở thành phố tìm mua. Những chùm quả nhỏ xíu, khi chín có màu tím đen bắt mắt, mang vị chua đặc trưng và mùi thơm nhẹ, có thể dùng để nấu ăn, ngâm rượu hoặc chế biến thành nhiều món dân dã.
Trái giác thường xuất hiện trên những dây leo quấn quanh cây bụi, bờ rào hoặc các lùm cây ở vùng đất ẩm. Dây giác có sức sống khá tốt, thân dai, có thể bò và leo khá xa. Quả mọc thành từng chùm, kích thước nhỏ, hình tròn hơi dẹt. Khi còn non, quả có màu xanh bóng, vị chua gắt và hơi chát. Càng về già, vỏ chuyển dần sang tím đỏ rồi đen sẫm, phần thịt bên trong cũng đổi màu tím đậm.
Điểm thú vị của loại quả này là hương vị thay đổi khá rõ theo độ chín. Trái còn xanh phù hợp với những món cần vị chua mạnh, trong khi quả già có vị dịu hơn. Khi chín hẳn, vị chua giảm bớt, xen chút ngọt và có cảm giác thanh mát. Chính sự khác biệt này giúp người dùng có thể lựa chọn trái giác theo từng món ăn.
Ở miền Tây, mùa giác thường gắn với thời điểm cây phát triển mạnh sau những cơn mưa đầu mùa. Khoảng từ tháng 6 trở đi, những chùm quả bắt đầu xuất hiện nhiều hơn trên các dây leo. Người dân có kinh nghiệm thường chọn hái những chùm vừa độ, quả căng, không bị dập nát rồi mang về dùng tươi hoặc sơ chế để bảo quản.
Trước đây, trái giác chủ yếu được hái từ cây mọc tự nhiên. Người dân đi đồng, đi rừng hoặc làm việc ven sông bắt gặp dây giác thì tiện tay hái vài chùm mang về. Vì quả có vị chua tự nhiên, chúng thường được sử dụng như một loại gia vị thay cho me, sấu hay các nguyên liệu tạo vị chua khác.
Một cách chế biến quen thuộc là dùng trái giác để nấu các món cá. Chỉ cần một ít quả giác rửa sạch, cho vào nồi cùng cá và các nguyên liệu khác, vị chua tự nhiên của quả sẽ hòa vào nước dùng, giúp món ăn đậm đà hơn. Trái giác xanh có thể được dùng khi muốn món ăn có vị chua rõ, còn quả đã chuyển tím thường cho vị mềm và dịu hơn.
Canh chua cá nấu trái giác cũng là món được nhiều người miền Tây yêu thích. Cá có thể là cá đồng hoặc một số loại cá thịt chắc, sau khi làm sạch được nấu cùng trái giác, rau và gia vị. Khi đun nóng, phần thịt quả mềm ra, vị chua tiết vào nước, tạo nên nồi canh có vị thanh, thơm và màu sắc khá đặc biệt. Nếu sử dụng trái giác chín, nước món ăn có thể ánh tím nhẹ, nhìn lạ mắt.
Không chỉ nấu canh, trái giác còn được dùng để kho cá, làm gia vị cho các món hấp, xào hoặc chế biến thành đồ ngâm. Những quả chín có vị chua ngọt nhẹ đôi khi được ngâm rượu hoặc làm mứt. Một số người còn thích ăn trực tiếp quả chín vì cảm nhận được vị chua thanh xen chút ngọt, khá giống một số loại quả mọng.
Nhờ nhu cầu sử dụng tăng lên, trái giác từ chỗ chỉ được hái tự nhiên đã bắt đầu được một số hộ dân đưa về trồng. Cây có đặc tính dây leo nên cần làm giàn hoặc tạo điểm tựa để dây bám và phát triển. Có thể tận dụng hàng rào, cây lớn hoặc dựng giàn bằng tre, gỗ, lưới để cây leo.
Cây giác tương đối dễ sống nếu được trồng ở nơi có đất tơi xốp, thoát nước và giữ được độ ẩm. Người trồng có thể nhân giống bằng hạt hoặc sử dụng đoạn dây khỏe để giâm. Sau khi cây bén rễ, cần tưới nước đều, nhất là giai đoạn cây còn nhỏ. Khi dây phát triển mạnh, nên hướng dây lên giàn và cắt tỉa những nhánh quá rậm để cây thông thoáng.
Là cây dây leo sinh trưởng khá khỏe, giác không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Tuy nhiên, để cây cho nhiều quả, người trồng vẫn cần chú ý đến nước tưới, dinh dưỡng và ánh sáng. Vào thời kỳ ra hoa, đậu quả, việc giữ cho cây đủ nước và có không gian phát triển sẽ giúp chùm quả sai và đồng đều hơn. Quả có thể thu hái theo nhiều lứa, tùy mục đích sử dụng.
Trên thị trường hiện nay, trái giác được bán dưới dạng quả tươi, chủ yếu vào mùa thu hoạch. Giá có thể dao động khoảng 40.000-85.000 đồng/kg tùy thời điểm, nguồn hàng và độ chín của quả. Một số nơi còn bán trái giác đã sơ chế, đóng túi để người mua ở xa dễ bảo quản và sử dụng.
