Ở Tây Nguyên, nơi những rẫy cà phê bạt ngàn và núi rừng trập trùng, có một loại quả dân dã từng gắn với người nghèo nay trở thành đặc sản lạ, đó là cà đắng.
Cà đắng vốn là loại cây thân thảo, mọc tự nhiên ở ven suối, triền đồi, bìa rừng hay len lỏi vào những nương rẫy của người dân Tây Nguyên. Cây cao khoảng 1–2m, thân và cuống có gai nhọn, lá xanh đậm, cứng cáp. Quả cà nhỏ, chỉ cỡ đầu ngón tay, hình tròn hoặc hơi bầu dục, khi còn non có màu xanh sẫm điểm những đốm trắng, đến khi chín chuyển sang vàng. Bên trong ruột chứa nhiều hạt trắng li ti. Nhìn qua, cà đắng khá giống một số loại cà dại khác, nhưng chỉ cần nếm thử là có thể nhận ra ngay bởi vị đắng rất đặc trưng.
Cái đắng của loại quả này không giống vị đắng gắt của khổ qua, mà đậm, sâu và lan nhanh nơi đầu lưỡi. Lần đầu thưởng thức, nhiều người nhăn mặt, thậm chí lắc đầu vì khó ăn. Thế nhưng, càng ăn lại càng thấy thú vị, bởi sau vị đắng ấy là hậu vị ngọt nhẹ, bùi bùi, khiến người ta nhớ mãi.
Từ xa xưa, người dân địa phương đã biết tận dụng cà đắng như một món quà của thiên nhiên. Họ hái quả từ rừng về chế biến thành nhiều món ăn trong bữa cơm hằng ngày. Dần dần, cà đắng không chỉ là thức ăn chống đói mà còn trở thành một phần trong văn hóa ẩm thực, gắn liền với đời sống sinh hoạt của người dân nơi đây. Nhiều gia đình còn mang cây về trồng trước nhà hoặc xen canh trong rẫy cà phê để tiện thu hái.
Cà đắng là loại cây dễ sống, ưa ánh sáng, chịu được đất khô cằn nên rất phù hợp với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của Tây Nguyên. Cây ra hoa kết trái gần như quanh năm, nhưng rộ nhất vào mùa mưa, từ khoảng tháng 5 đến tháng 10 âm lịch.
Điểm đặc biệt của cà đắng nằm ở sự linh hoạt trong chế biến. Người dân có thể ăn sống chấm mắm ớt, luộc lên chấm muối, hoặc kết hợp với nhiều nguyên liệu khác để tạo thành các món ăn hấp dẫn. Những món phổ biến có thể kể đến như cà đắng nấu cá suối, cà đắng kho cá khô, cà đắng xào rau rừng hay cà đắng om lươn, ếch....
Nổi bật nhất là món cà đắng nấu da trâu. Món ăn này là sự hòa quyện tinh tế giữa nhiều nguyên liệu: vị đắng đặc trưng của cà, vị béo dai của da trâu, hương thơm của lá lốt, vị cay nồng của ớt xanh và củ nén. Khi nấu, cà được giã hoặc tán nhuyễn, quyện vào nước dùng sánh đặc.
Không chỉ dùng tươi, người dân còn cắt nhỏ cà đắng rồi phơi khô để dùng dần trong mùa khô. Cà khô có thể nấu với xương heo, đậu đen, nấm mèo… tạo nên những món ăn vừa lạ miệng vừa bổ dưỡng.
Những năm gần đây, khi du lịch Tây Nguyên phát triển, cà đắng dần được nhiều người biết đến hơn. Từ các buôn làng xa xôi, loại quả này đã “lên phố”, xuất hiện trong thực đơn của các nhà hàng, quán ăn đặc sản. Du khách đến đây không chỉ thưởng thức tại chỗ mà còn tìm mua về làm quà. Nắm bắt nhu cầu đó, nhiều hộ dân đã mở rộng diện tích trồng cà đắng, biến loại cây dại ngày nào thành nguồn thu nhập đáng kể. Lúc cao điểm, giá cà đắng có thể lên tới 120.000 đồng/kg nhưng vẫn rất đắt khách.
