Copa Libertadores hay tên chính thức hiện tại là CONMEBOL Libertadores là giải đấu cấp câu lạc bộ danh giá nhất của bóng đá Nam Mỹ. Được xem là "Chén thánh" của lục địa này, giải đấu không chỉ là màn cạnh tranh thể thao đơn thuần mà còn là nơi phản ánh văn hóa, niềm đam mê cuồng nhiệt và lịch sử xã hội của các quốc gia Mỹ Latin.
| Mốc thời gian | Sự kiện xảy ra |
| 1948 | Giải tiền thân "Campeonato Sudamericano de Campeones" được tổ chức tại Chile. |
| 1960 | Giải chính thức khởi tranh với tên "Copa de Campeones de America"; Penarol (Uruguay) trở thành nhà vô địch đầu tiên. |
| 1962 | Santos FC (Brazil) với huyền thoại Pele vô địch, chấm dứt sự thống trị của Penarol. |
| 1965 | Giải đấu chính thức đổi tên thành "Copa Libertadores de America". |
| 1972 – 1975 | Independiente (Argentina) lập kỷ lục vô địch 4 lần liên tiếp. |
| 1989 | Atletico Nacional (Colombia) vô địch, chấm dứt thế độc quyền của các đội bóng Argentina, Uruguay và Brazil. |
| 1998 | Các câu lạc bộ Mexico (thuộc CONCACAF) bắt đầu được mời tham dự giải. |
| 2000 – 2007 | Boca Juniors giành 4 chức vô địch, tạo nên kỷ nguyên vàng dưới thời HLV Carlos Bianchi. |
| 2008 | LDU Quito trở thành đội bóng Ecuador đầu tiên đăng quang ngôi vô địch. |
| 2018 | Trận chung kết lượt về giữa River Plate và Boca Juniors được dời sang Madrid (Tây Ban Nha); River Plate vô địch. |
| 2019 | CONMEBOL thay đổi thể thức, chuyển sang đá chung kết một trận duy nhất tại sân trung lập. |
| 2019 – Nay | Các câu lạc bộ Brazil thống trị giải đấu nhờ ưu thế về tài chính. |
Nguồn gốc và giai đoạn thành lập (1900s – 1960)
Ý tưởng về một giải đấu châu lục tại Nam Mỹ đã xuất hiện từ rất sớm, bắt nguồn từ sự cạnh tranh gay gắt giữa các câu lạc bộ của Argentina và Uruguay vào đầu thế kỷ 20.
Tiền thân có thể kể đến Copa Aldao và Giải vô địch Nam Mỹ 1948. Trước khi Copa Libertadores ra đời, Copa Aldao (tổ chức từ năm 1913 đến 1955) là giải đấu thường niên giữa các nhà vô địch của Argentina và Uruguay. Đây được xem là bước đệm đầu tiên cho ý tưởng về một siêu cúp lục địa.
Tuy nhiên, nguồn cảm hứng trực tiếp nhất đến từ Campeonato Sudamericano de Campeones (Giải đấu của các nhà vô địch Nam Mỹ) tổ chức năm 1948 tại Santiago, Chile. Giải đấu này do câu lạc bộ Colo-Colo khởi xướng và Vasco da Gama (Brazil) là đội giành chiến thắng. Dù chỉ tổ chức một lần, giải đấu năm 1948 đã được công nhận là tiền thân chính thức của Copa Libertadores và là mô hình để UEFA học hỏi nhằm tạo ra Cúp C1 châu Âu (European Cup) vào năm 1955.
Năm 1958, dưới sự lãnh đạo của chủ tịch Jose Ramos de Freitas (Brazil), CONMEBOL đã quyết định thiết lập một giải đấu thường niên cho các nhà vô địch quốc gia. Năm 1959, đại hội CONMEBOL tại Caracas (Venezuela) đã thông qua dự án này với tên gọi ban đầu là Copa de Campeones de America (Cúp các nhà vô địch Mỹ).
Giải đấu đầu tiên khởi tranh vào năm 1960 với sự tham gia của 7 đội bóng gồm Bahia (Brazil), Jorge Wilstermann (Bolivia), Millonarios (Colombia), Olimpia (Paraguay), Penarol (Uruguay), San Lorenzo (Argentina) và Universidad de Chile (Chile). Trong trận chung kết đầu tiên, Penarol của Uruguay đã đánh bại Olimpia để trở thành nhà vô địch.
Kỷ nguyên của Penarol và Santos (Thập niên 1960)
Thập kỷ đầu tiên của giải đấu chứng kiến sự thống trị của hai thế lực bóng đá Uruguay và bóng đá Brazil, với đại diện tiêu biểu là Penarol và Santos.
Sự thống trị của Penarol
Penarol, dưới sự dẫn dắt của HLV Roberto Scarone và tiền đạo huyền thoại Alberto Spencer đã vô địch hai năm liên tiếp (1960, 1961) và lọt vào chung kết năm 1962. Lối chơi của họ là sự kết hợp giữa kỹ thuật cá nhân và tinh thần chiến đấu ngoan cường đặc trưng của người Uruguay.
Kỷ nguyên Santos và "Vua" Pele
Năm 1962, sự thống trị của Penarol bị thách thức bởi Santos FC đến từ Brazil, đội bóng sở hữu "Vua bóng đá" Pele. Trong trận chung kết năm 1962, Santos đã đánh bại Penarol sau ba lượt trận để lần đầu tiên mang cúp về Brazil.
Santos bảo vệ thành công ngôi vương vào năm 1963 sau khi đánh bại Boca Juniors ngay tại sân La Bombonera. Đây là giai đoạn Copa Libertadores bắt đầu thu hút sự chú ý toàn cầu, khi Santos thực hiện các chuyến du đấu thế giới với tư cách là nhà vô địch Nam Mỹ.
Năm 1965, giải đấu chính thức đổi tên thành Copa Libertadores de America (Cúp những người giải phóng châu Mỹ) để vinh danh các anh hùng trong cuộc chiến giành độc lập của khu vực như Simon Bolivar, Jose de San Martin và Bernardo O'Higgins.
Sự trỗi dậy của Estudiantes và Independiente
Cuối thập niên 60 đánh dấu sự chuyển dịch quyền lực về phía Argentina. Estudiantes de La Plata đã giành cú hat-trick vô địch (1968, 1969, 1970). Tuy nhiên, Estudiantes cũng gây tranh cãi với lối chơi thực dụng, bạo lực và đầy tiểu xảo dưới thời HLV Osvaldo Zubeldia, tạo nên một giai đoạn "đen tối" về mặt phong cách nhưng hiệu quả về danh hiệu.
Vương triều Independiente và sự trỗi dậy của Boca Juniors (1970 – 1989)
Giai đoạn này khẳng định vị thế độc tôn của bóng đá Argentina tại đấu trường châu lục, đặc biệt là sự xuất hiện của "Vua đấu cúp" Independiente.
Independiente - Rey de Copas (Vua của những chiếc cúp)
Club Atletico Independiente đã tạo ra một kỷ lục vô tiền khoáng hậu khi vô địch 4 lần liên tiếp từ năm 1972 đến 1975. Với lối chơi tấn công hoa mỹ và sự xuất sắc của Ricardo Bochini, Independiente trở thành đội bóng giàu thành tích nhất lịch sử giải đấu với tổng cộng 7 danh hiệu, tính đến nay vẫn chưa bị phá vỡ.
Boca Juniors và triều đại Juan Carlos Lorenzo
Nửa sau thập niên 70 chứng kiến sự trỗi dậy của Boca Juniors. Dưới sự chỉ đạo của HLV Juan Carlos Lorenzo, Boca đã giành hai chức vô địch liên tiếp (1977, 1978). Đây là giai đoạn Boca Juniors định hình bản sắc là một đội bóng lì lợm, giỏi đá cúp và khó bị đánh bại tại sân nhà.
Sự cân bằng trong thập niên 80
Thập niên 80 mang đến sự đa dạng hơn về các nhà vô địch. Năm 1981, Flamengo của Zico giành chức vô địch đầu tiên, mở ra thời kỳ bóng đá đẹp (Jogo Bonito) trở lại đỉnh cao.
Năm 1983, Gremio giành danh hiệu đầu tiên. Năm 1989, Atletico Nacional (Colombia) trở thành đội bóng đầu tiên từ khu vực Thái Bình Dương vô địch giải đấu sau loạt sút luân lưu cân não với Olimpia. Chiến thắng này đánh dấu sự kết thúc thế độc quyền của các quốc gia Argentina, Uruguay và Brazil.
Thời kỳ phục hưng và hiện đại hóa (1990 – 2009)
Giai đoạn này chứng kiến sự thay đổi về thể thức thi đấu, các đội bóng Mexico được mời tham dự và màn trở lại mạnh mẽ của Boca Juniors.
Sao Paulo của Tele Santana
Đầu thập niên 90, Sao Paulo dưới sự dẫn dắt của HLV huyền thoại Tele Santana đã trình diễn thứ bóng đá quyến rũ và hiệu quả, giành hai chức vô địch liên tiếp (1992, 1993). Đội hình này được đánh giá là một trong những tập thể mạnh nhất lịch sử CLB.
Sự tham gia của Mexico (1998 - 2016)
Nhằm tăng tính cạnh tranh và thương mại, từ năm 1998, các đội bóng Mexico được mời tham dự. Dù chưa bao giờ vô địch, các đội bóng Mexico như Cruz Azul (2001), Chivas (2010) và Tigres UANL (2015) đã lọt vào đến chung kết, chứng tỏ sức mạnh không thể xem thường.
Kỷ nguyên vàng thứ hai của Boca Juniors
Dưới thời HLV Carlos Bianchi, Boca Juniors đã tạo nên một đế chế mới trong những năm 2000. Với hạt nhân là Juan Roman Riquelme, Martin Palermo và Guillermo Barros Schelotto, Boca đã vô địch vào các năm 2000, 2001, 2003 và 2007. Trong đó, chiến thắng trước Real Madrid tại Cúp Liên lục địa năm 2000 và AC Milan năm 2003 đã nâng tầm vị thế của giải đấu.
Bất ngờ từ Once Caldas và LDU Quito
Bóng đá Nam Mỹ luôn chứa đựng bất ngờ. Năm 2004, câu lạc bộ nhỏ bé Once Caldas (Colombia) đã đánh bại nhà đương kim vô địch Boca Juniors để lên ngôi. Năm 2008, LDU Quito trở thành đội bóng Ecuador đầu tiên vô địch giải đấu, tận dụng lợi thế sân nhà trên độ cao vượt trội để khuất phục các "ông lớn".
Kỷ nguyên hiện đại và sự thống trị của Brazil (2010 – Nay)
Thập kỷ vừa qua chứng kiến những thay đổi lớn nhất về cấu trúc tổ chức và cán cân quyền lực tài chính.
Sự kiện lịch sử ở Madrid 2018
Năm 2018 chứng kiến trận chung kết "Superclasico" đầu tiên và duy nhất trong lịch sử giữa hai đại kình địch Argentina, Boca Juniors và River Plate. Do bạo lực từ cổ động viên River Plate tấn công xe buýt của Boca trước trận lượt về, CONMEBOL đã quyết định dời trận đấu đến sân Santiago Bernabeu (Madrid, Tây Ban Nha). River Plate dưới sự dẫn dắt của Marcelo Gallardo đã giành chiến thắng 3-1, khép lại một trong những chương kịch tính nhất lịch sử giải đấu.
Thay đổi thể thức
Từ năm 2019, CONMEBOL quyết định bỏ thể thức chung kết hai lượt (sân nhà - sân khách) và chuyển sang thi đấu một trận duy nhất tại sân vận động trung lập (tương tự UEFA Champions League) nhằm tăng tính thương mại và sức hút truyền thông. Trận chung kết một lượt đầu tiên diễn ra tại Lima (Peru), nơi Flamengo đã lội ngược dòng ngoạn mục trước River Plate để lên ngôi.
Sức mạnh tài chính của Brazil
Trong những năm gần đây, các câu lạc bộ Brazil như Flamengo và Palmeiras đã thống trị giải đấu nhờ tiềm lực tài chính vượt trội so với phần còn lại của lục địa. Họ liên tục chiêu mộ các ngôi sao từ châu Âu trở về và giữ chân các tài năng trẻ, tạo ra khoảng cách lớn về trình độ với các đội bóng Argentina và các quốc gia khác.
Thể thức thi đấu và Chiếc cúp
Hiện nay, giải đấu bắt đầu vào cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2 và kết thúc vào tháng 11. Giải bao gồm ba giai đoạn. Vòng sơ loại, các đội xếp hạng thấp từ các quốc gia tranh vé vớt. Vòng bảng, 32 đội chia thành 8 bảng, thi đấu vòng tròn hai lượt. Vòng loại trực tiếp, 16 đội vào vòng 1/8, tứ kết, bán kết (hai lượt trận) và chung kết (một trận duy nhất).
Đội vô địch sẽ giành quyền tham dự FIFA Club World Cup và Recopa Sudamericana (Siêu cúp Nam Mỹ).
Chiếc cúp Libertadores là một trong những biểu tượng thiêng liêng nhất. Phần đế của cúp được làm bằng gỗ tuyết tùng, nơi gắn các tấm kim loại nhỏ khắc tên các đội vô địch qua từng năm. Phần thân trên tượng trưng cho quả địa cầu với huy hiệu của các quốc gia thành viên CONMEBOL và một cầu thủ đang đá bóng trên đỉnh. Qua thời gian, phần đế gỗ đã được mở rộng nhiều lần để có chỗ cho các nhà vô địch mới.
Tầm ảnh hưởng và Văn hóa
Copa Libertadores không chỉ là bóng đá; nó được mệnh danh là nơi có bầu không khí thù địch và cuồng nhiệt nhất thế giới. Các sân vận động như La Bombonera (Boca), El Monumental (River), hay Maracana (Brazil) luôn biến thành những "chảo lửa" thực sự.
Khái niệm "La Gloria Eterna" (Vinh quang Vĩnh cửu) thường được dùng để mô tả khát khao của các đội bóng tại đây. Khác với châu Âu nơi tính chiến thuật và kỷ luật lên ngôi, Libertadores là sự pha trộn giữa kỹ thuật ngẫu hứng, sức mạnh thể chất, và đôi khi là cả bạo lực sân cỏ cùng sự cuồng tín trên khán đài.
Trải qua hơn 60 năm hình thành và phát triển, Copa Libertadores đã vượt qua khuôn khổ của một giải đấu thể thao để trở thành di sản văn hóa của Nam Mỹ. Từ những ngày đầu sơ khai của Penarol, qua kỷ nguyên vàng của Independiente, đến sự hiện đại hóa của các CLB Brazil ngày nay, giải đấu vẫn giữ nguyên được bản sắc hoang dã và đầy đam mê.
Dù đối mặt với thách thức "chảy máu tài năng" sang châu Âu, Copa Libertadores vẫn là bệ phóng cho những ngôi sao lớn nhất thế giới như Neymar, Julian Alvarez, Vinicius Jr,... và là nơi giữ ngọn lửa đam mê nguyên thủy nhất của môn thể thao vua.
Bạn đọc quan tâm đến bóng đá Nam Mỹ có thể theo dõi thêm các bài viết như Lịch sử AFA Liga Profesional de Futbol Argentina: Toàn cảnh 135 năm thăng trầm.
