Thế nhưng, hành trình của "Thế hệ vàng" tại VCK World Cup 2002 dưới triều đại huấn luyện viên ngoại đầu tiên Sven-Goran Eriksson lại kết thúc trong sự tiếc nuối. Một giải đấu đầy rẫy chấn thương, những khủng hoảng ngoài sân cỏ và trên hết là sự bế tắc về mặt chiến thuật đã biến một tập thể đầy ắp tài năng thành nạn nhân của chính sự thận trọng.
Nền tảng danh tiếng và kỳ vọng chiến thuật đặt lên vai Eriksson
Mùa thu năm 2000, bóng đá Anh chìm trong thất vọng sau khi Kevin Keegan từ chức ngay tại đường hầm của sân vận động Wembley cũ, ngay sau thất bại 0-1 trước đại kình địch Đức. Giữa lúc tinh thần của đội tuyển chạm đáy và FA không tìm được một nhà cầm quân bản địa phù hợp để thay thế, Liên đoàn bóng đá Anh (FA) đã gây chấn động khi bổ nhiệm chiến lược gia người Thụy Điển Sven-Goran Eriksson.
Việc trao trọng trách cho một huấn luyện viên ngoại quốc lần đầu tiên trong lịch sử đội tuyển quốc gia vấp phải không ít hoài nghi từ truyền thông bảo thủ, nhưng trong hoàn cảnh ngặt nghèo, Eriksson được xem là một lựa chọn vô cùng danh giá.
Trước khi đặt chân đến xứ sở sương mù, nhà cầm quân người Thụy Điển đã tạo dựng được uy tín vững chắc tại châu Âu. Ông từng đưa câu lạc bộ IFK Goteborg đến chức vô địch UEFA Cup năm 1983, và đặc biệt là chiến tích đỉnh cao cùng Lazio giành chức vô địch Serie A năm 2000 trong một cuộc đua nghẹt thở, lật đổ Juventus khi bị bỏ lại phía sau tới 5 điểm khi mùa giải chỉ còn 3 vòng đấu.
Không chỉ là một chiến lược gia với bề dày danh hiệu, Eriksson còn được kỳ vọng sẽ mang lại sự tinh tế và tư duy chiến thuật mới mẻ cho Tam Sư. Trong bối cảnh bóng đá Anh vốn quen thuộc với sơ đồ 4-4-2 đơn điệu, sự xuất hiện của một bộ óc chiến thuật tinh tế được ví như luồng gió mới.
Trung vệ trẻ Rio Ferdinand khi ấy từng háo hức chờ đợi buổi gặp đầu tiên với Eriksson, nuôi hy vọng được làm việc cùng một trong những bậc thầy chiến thuật hàng đầu thế giới. Người ta trông đợi ở ông sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tầm nhìn để khai phá trọn vẹn tiềm năng của một thế hệ cầu thủ ưu tú.
Hành trình chông gai từ khủng hoảng đến Munich và tấm vé đi World Cup
Khi Eriksson tiếp quản đội tuyển vào đầu năm 2001, tình hình vòng loại World Cup 2002 đang vô cùng ảm đạm. Đội tuyển Anh rơi xuống đáy bảng đấu sau trận hòa không bàn thắng ở Helsinki trước Phần Lan, nối tiếp nỗi đau thua Đức tại Wembley. Chẳng ai dám đặt kỳ vọng cao, nhưng chính áp lực thấp vô tình tạo ra không gian lý tưởng để chiến lược gia người Thụy Điển từng bước vực dậy tinh thần toàn đội.
Eriksson khởi đầu suôn sẻ bằng ba chiến thắng liên tiếp trước Phần Lan, Albania và Hy Lạp trong nửa đầu năm 2001, đưa Tam Sư leo lên vị trí thứ hai trên bảng xếp hạng. Thế nhưng, thử thách thực sự đến vào mùa thu năm đó với chuyến hành quân bão táp đến sân Olympiastadion tại Munich để đối đầu với người Đức.
Tại đây, các học trò của Eriksson đã tạo nên một trong những màn trình diễn vĩ đại nhất lịch sử bóng đá Anh. Dù bị thủng lưới sớm từ pha lập công của Carsten Jancker, tuyển Anh đã vùng lên hủy diệt đối thủ 5-1 bằng cú hat-trick để đời của Michael Owen, bên cạnh các bàn thắng của Steven Gerrard và Emile Heskey.
Dẫu vậy, chiến thắng vang dội tại Munich vẫn chưa đủ để đảm bảo tấm vé trực tiếp nếu thiếu đi khúc vĩ thanh đầy kịch tính ở trận đấu cuối cùng vào tháng 10/2001. Tiếp đón Hy Lạp trên sân nhà Old Trafford, tuyển Anh thi đấu chệch choạc và đứng trước bờ vực mất ngôi đầu bảng khi bị dẫn 2-1 đến những phút bù giờ cuối cùng.
Đúng thời khắc nghẹt thở ấy, David Beckham bước lên thực hiện cú sút phạt thần sầu từ cự ly sở trường, đưa bóng găm thẳng vào lưới trong sự vỡ òa của cả quốc gia. Cùng lúc đó, tin vui từ Đức báo về khi tuyển chủ nhà bị Phần Lan cầm hòa 0-0, chính thức đưa tuyển Anh đến World Cup 2002 với tư cách đội nhất bảng.
Cấu trúc Thế hệ vàng và cơn bão chấn thương trước thềm giải đấu
Sở hữu tấm vé trong tay cùng một thế hệ cầu thủ tài năng, Eriksson bước vào giai đoạn chuẩn bị với sự hậu thuẫn lớn từ công chúng. Đội hình tuyển Anh khi ấy thực chất là sự kết hợp độc đáo giữa hai thế hệ.
Nhóm đàn anh sinh vào giữa thập niên 1970 đang ở độ chín sự nghiệp gồm có David Beckham, Paul Scholes, Gary Neville và Sol Campbell. Sát cánh bên cạnh họ là làn sóng trẻ trung đầy khát vọng như Michael Owen, Steven Gerrard, Rio Ferdinand và Ashley Cole. Bổ sung vào khung sườn ấy là những cựu binh giàu kinh nghiệm như David Seaman, Martin Keown, Teddy Sheringham cùng các nhân tố bổ sung như Emile Heskey và Owen Hargreaves.
Tuy nhiên, niềm vui ngắn tày gang khi cơn bão chấn thương ập đến với tuyển Anh vào tháng 4/2002, giáng đòn nặng nề vào tham vọng của Tam Sư. Trong trận tứ kết lượt về Champions League ngày 10/4 giữa Manchester United và Deportivo, pha vào bóng của Aldo Duscher đã khiến David Beckham bị rạn xương bàn chân.
Đến ngày 24/4, người đồng đội Gary Neville cũng chịu chung số phận gãy xương bàn chân trước Leverkusen. Vận đen chưa dừng lại khi Steven Gerrard, người liên tục gặp vấn đề về thể lực trong mùa giải, cuối cùng phải rút lui sau trận đấu cuối cùng của Liverpool vì tổn thương háng cần phẫu thuật.
Cơn ác mộng nhân sự đẩy FA vào tình huống dở khóc dở cười: Danny Murphy được triệu tập thay thế Gerrard nhưng lập tức cũng dính chấn thương xương bàn chân. Cuối cùng, Trevor Sinclair được gọi bổ sung vào phút chót.
Song song với áp lực chuyên môn, bản thân Eriksson còn tự tạo ra khủng hoảng truyền thông khi đời tư cá nhân bị báo chí Anh phanh phui. Mối quan hệ ngoài luồng giữa chiến lược gia này với nữ dẫn chương trình truyền hình Ulrika Jonsson biến ông thành tâm điểm săn đón của các mặt báo lá cải, buộc Eriksson phải công khai xin lỗi các học trò trước thềm giải đấu. Lời tếu táo của Robbie Fowler dành cho vị HLV Thụy Điển khi ấy: "Chào mừng đến với nước Anh" đã lột tả chính xác môi trường truyền thông khắc nghiệt mà ông bắt đầu phải nếm trải.
Những khoảnh khắc trái ngược ở vòng bảng
Bước vào VCK World Cup 2002 tại Nhật Bản và Hàn Quốc, tuyển Anh rơi vào bảng đấu gồm Thụy Điển, Nigeria và đại kình địch Argentina. Trận ra quân gặp Thụy Điển diễn ra tẻ nhạt đúng với bản chất thực dụng mà Eriksson xây dựng.
Sau khi Sol Campbell đánh đầu mở tỷ số ở phút 24, tuyển Anh bất ngờ chủ động lùi sâu, nhường hẳn hai phần ba mặt sân cho đối thủ. Thụy Điển chơi đầy sức sống và cuối cùng có bàn gỡ hòa 1-1 do công Niclas Alexandersson tận dụng tình huống phá bóng hỏng của Danny Mills. Trận đấu sớm phơi bày xu hướng chơi bóng rình rập, thiếu sáng tạo và thụ động của Tam Sư.
Thử thách lớn tiếp theo là cuộc chạm trán Argentina, nơi ký ức buồn về chiếc thẻ đỏ năm 1998 của Beckham vẫn còn hằn sâu. Eriksson thừa nhận ông không chuẩn bị quá nhiều về chiến thuật phức tạp cho trận đấu này, bởi “tôi biết các cầu thủ có động lực thi đấu phi thường”. Trực giác của nhà cầm quân người Thụy Điển đã đúng, tuyển Anh chơi một trận đầy máu lửa, kết hợp sự sáng tạo và khả năng luân chuyển bóng sắc bén trong hiệp một.
Michael Owen khôn khéo kiếm về quả phạt đền sau pha phạm lỗi của Mauricio Pochettino, để rồi Beckham bước lên đối mặt với áp lực ngàn cân, dứt điểm quyết đoán đánh bại Pablo Cavallero. Hiệp hai chứng kiến khả năng phòng ngự kiên cường của tuyển Anh trước sức ép khủng khiếp từ đối thủ Nam Mỹ, mang về chiến thắng cảm xúc và quan trọng bậc nhất triều đại Eriksson.
Tuy nhiên, sự thận trọng lại tái hiện ở lượt trận cuối vòng bảng gặp Nigeria. Một trận hòa không bàn thắng là đủ để Anh đi tiếp, nhưng việc chấp nhận chia điểm khiến họ đánh mất ngôi đầu bảng F.
Dù quan điểm cho rằng đứng đầu bảng sẽ giúp Anh có nhánh đấu dễ dàng hơn thường được nhắc tới, nhưng thực tế điều này chưa chắc đúng, bởi Thụy Điển (đội nhất bảng F) sau đó cũng đã bị Senegal loại ở vòng 16 đội. Triết lý của Eriksson dường như luôn xoay quanh việc làm vừa đủ để đạt mục tiêu an toàn, một sự tính toán cẩn trọng nhưng bào mòn dần sức bật của đội bóng.
Điểm sáng Niigata và nỗi đau Shizuoka trước Brazil
Vòng 16 đội tại Niigata chứng kiến khoảnh khắc bùng nổ ngọt ngào nhất của tuyển Anh dưới thời Eriksson. Chạm trán Đan Mạch, Tam Sư chơi một trận tưng bừng từ đầu đến cuối.
Rio Ferdinand đánh đầu mở tỷ số từ đường kiến tạo của Beckham, trước khi Michael Owen có bàn thắng đầu tiên tại giải đấu và Emile Heskey lập công ấn định chiến thắng thuyết phục 3-0. Đó là buổi tối hiếm hoi mà "Thế hệ vàng" vận hành trơn tru, làm chủ hoàn toàn thế trận và mang lại niềm vui trọn vẹn cho người hâm mộ.
Nhưng giấc mơ nhanh chóng khép lại ở tứ kết trước Brazil tại Shizuoka vào ngày 21/6. Trận đấu này bộc lộ trọn vẹn những giới hạn của tuyển Anh khi đối đầu với các ông lớn ở vòng knock-out.
Michael Owen đưa đội nhà vươn lên dẫn trước từ phút 23 bằng pha xử lý đẳng cấp, tận dụng triệt để sai lầm của Lucio rồi bấm bóng tinh tế qua đầu thủ môn. Đáng tiếc thay, pha lập công đỉnh cao ấy gần như là hành động đáng kể cuối cùng mà tuyển Anh tạo ra được trong suốt trận đấu.
Thay vì duy trì áp lực, tuyển Anh lại chùn xuống và bộc lộ sai lầm hệ thống ở những phút bù giờ hiệp một. Khoảnh khắc Beckham rút chân né tranh chấp, Scholes mất bóng ở tuyến hai, Ashley Cole bỏ vị trí và Campbell không kịp bọc lót đã tạo điều kiện để Rivaldo dứt điểm san bằng tỷ số 1-1, dù thủ thành kỳ cựu người Anh là David Seaman hoàn toàn có thể làm tốt hơn.
Khoảnh khắc định mệnh thứ hai đến ở phút 50 khi Ronaldinho thực hiện cú sút phạt vô cùng bất ngờ từ khoảng cách 40 yard. Ngôi sao người Brazil sau đó khẳng định anh chủ ý sút thẳng, nhắm vào góc trống bên kia khi đánh giá quá cao khả năng di chuyển của Seaman, khiến trái bóng xoáy sâu qua tầm với của thủ thành kỳ cựu người Anh.
Dù Ronaldinho bị truất quyền thi đấu ít phút sau đó, tuyển Anh hoàn toàn bất lực trong việc tạo ra sức ép đủ lớn để lật ngược thế cờ, trong khi Brazil vẫn là đội kiểm soát bóng vượt trội dù chỉ còn chơi với 10 người trên sân.
Thất bại trước Brazil đến từ nhiều nguyên nhân đan xen: thể lực cầu thủ bị bào mòn sau mùa giải khắc nghiệt, cái nóng oi bức tại Nhật Bản, sai lầm cá nhân, sự xuất sắc của các cá nhân thiên tài bên phía Selecao, và những hạn chế trong cách tổ chức và triển khai chiến thuật của Eriksson. Đáng tiếc thay, các vòng đấu cuối của World Cup 2002 quy tụ những đối thủ không quá vượt trội, nghĩa là cơ hội tiến sâu của tuyển Anh thực tế lớn hơn bao giờ hết.
Một trong những chi tiết gây tranh cãi nhất trận đấu nằm ngay trong phòng thay đồ giờ nghỉ giữa hai hiệp, khi tuyển Anh vừa bị gỡ hòa 1-1. Các cầu thủ rất cần một cú hích tinh thần và sự điều chỉnh chiến thuật mạnh mẽ từ huấn luyện viên, nhưng cách Eriksson truyền đạt lại tỏ ra quá trầm lặng, thiếu sự quyết liệt cần thiết. Gareth Southgate sau đó đã thốt lên lời châm chọc cay đắng: "We needed Churchill, we got Iain Duncan-Smith" (Chúng ta cần một nhà lãnh đạo mạnh mẽ như Churchill, nhưng lại nhận về một nhân vật thiếu sức truyền lửa).
Sol Campbell cũng nhớ lại rằng Eriksson gần như không có sự can thiệp đáng kể vào thời điểm đó. Chi tiết này về sau cũng mở ra dấu hỏi lớn: liệu chính bản thân Eriksson có từng tự băn khoăn xem ông có thể làm gì khác đi để thay đổi tâm lý và niềm tin của các học trò trong khoảng nghỉ ngắn ngủi ấy hay không.
Khi tham vọng không theo kịp tài năng
Nhìn lại chiến dịch World Cup 2002, di sản mà Sven-Goran Eriksson để lại mang sắc thái pha trộn rõ rệt. Ông là một nhà cầm quân lịch thiệp, chuyên nghiệp và có kỷ luật trong việc theo đuổi những mục tiêu hạn chế. Tuy nhiên, chính sự thận trọng ấy cũng bộc lộ giới hạn trong cách tiếp cận của ông, khiến một lứa cầu thủ tài hoa bậc nhất không thể tiến xa hơn tại giải đấu.
Câu chuyện đội tuyển Anh dừng bước tại Nhật Bản và Hàn Quốc không chỉ đơn thuần là lời phê phán dành cho một cá nhân Eriksson, mà rộng hơn thế, đó là câu hỏi ngỏ dành cho chính nền bóng đá xứ sở sương mù.
Người ta có quyền tự hỏi: Tại sao nước Anh lại không đòi hỏi nhiều hơn từ một thế hệ cầu thủ tài năng hiếm có? Và tại sao người ta lại quá dễ dãi chấp nhận những giới hạn về tham vọng? World Cup 2002 vì thế mãi khép lại như một khúc ca đượm buồn về những tiềm năng bị bào mòn bởi sự thỏa hiệp an toàn.
