Tháng 9/2026, tại Sydney (Australia), TS.BS Dư Thị Ngọc Thu đã được Women in Transplantation (WIT), mạng lưới thuộc Hội Ghép tạng Thế giới (The Transplantation Society - TTS) trao giải Unsung Hero 2026 - “Người hùng thầm lặng”.
Giải thưởng được trao hai năm một lần nhằm ghi nhận những phụ nữ có đóng góp bền bỉ cho lĩnh vực ghép tạng, không chỉ bằng nghiên cứu khoa học mà còn thông qua giáo dục, cố vấn, hoạt động cộng đồng và xây dựng hệ thống hiến, ghép tạng.
Là bác sĩ người Việt đầu tiên nhận được danh hiệu cao quý, là nữ bác sĩ hiếm hoi ở khu vực phía Nam theo đuổi công việc không phải ai cũng đủ can đảm, kiên trì đó chính là tham gia vào lĩnh vực ghép tạng - một trong những chuyên ngành đặc thù bậc nhất của y học.
Bởi sau hon chục năm đồng hành cùng ngành ghép tạng, điều bác sĩ Thu thấu hiểu hơn hết phía sau những cuộc hồi sinh ấy là sự phối hợp của cả một mạng lưới, từ người hiến, gia đình người hiến, hệ thống hành chính, pháp chế, điều phối viên, đến đội ngũ y bác sĩ thuộc nhiều chuyên khoa từ lâm sàng đến cận lâm sàng, phòng mổ, hậu phẫu, công tác xã hội, bảo vệ, công xa và các lực lượng hỗ trợ ngoài bệnh viện... Mỗi người đảm nhận một vai trò khác nhau, nhưng chỉ khi từng mắt xích được kết nối nhịp nhàng, “món quà sự sống” mới có thể đến với người đang mòn mỏi chờ đợi, đồng thời hiện thực hóa tâm nguyện cuối cùng của người đã khuất: trao đi cơ hội sống cho những người ở lại.
Không xuất thân trong một gia đình có truyền thống ngành y, TS.BS Dư Thị Ngọc Thu đến với chiếc áo blouse trắng bằng niềm yêu thích mày mò, nghiên cứu và mong muốn giúp người bệnh vượt qua những đau đớn, bệnh tật. Cũng chính sự tò mò trước những điều mới mẻ của y học đã đưa nữ bác sĩ đến với lĩnh vực ghép tạng, một chuyên ngành còn nhiều thách thức tại Việt Nam thời điểm ấy.
Khởi đầu là một phẫu thuật viên Tiết niệu - ghép thận, bác sĩ Thu có cơ hội tiếp cận và học hỏi kinh nghiệm về hiến, ghép tạng và công tác điều phối tại Bỉ, Australia. Đến năm 2014, khi Bệnh viện Chợ Rẫy thành lập Đơn vị Điều phối ghép các bộ phận cơ thể người, nữ bác sĩ chuyển sang đảm nhận công việc điều phối. Một ngã rẽ không nằm trong dự định ban đầu, nhưng đã mở ra hành trình gắn bó của bác sĩ Thu với công việc kết nối những mô, tạng hiến quý giá đến người bệnh đang mong mỏi cơ hội được tiếp tục sống.
Nhớ lại những ngày đầu tiếp cận công tác hiến tạng, bác sĩ Thu hiểu rằng trở ngại không chỉ nằm ở chuyên môn. Với nhiều gia đình Việt Nam, quan niệm người mất phải được giữ nguyên vẹn cơ thể vẫn là một rào cản lớn. Bên cạnh đó, những lo ngại về việc sử dụng và phân bổ tạng hiến cũng khiến không ít người dè dặt.
Nữ bác sĩ nhớ về giai đoạn Bệnh viện Chợ Rẫy thực hiện nghiên cứu tìm hiểu nhận thức của các gia đình có người thân chết não đối với việc hiến tạng. Có những gia đình sẵn lòng chia sẻ một phần cơ thể của người thân để cứu người khác, nhưng cũng có người lo sợ, nghi ngờ khi được nhắc đến vấn đề này.
Qua những lần tiếp xúc ấy, bác sĩ Thu dần nhận ra rằng muốn phát triển hoạt động hiến tạng, không thể chỉ chờ đến khi có người đồng ý hiến. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng một quy trình rõ ràng, minh bạch, đủ để gia đình người hiến an tâm và bảo đảm mỗi tạng hiến được trao đến người nhận phù hợp.
Theo bác sĩ Thu, hệ thống hiến, ghép tạng có hai hoạt động phải được tổ chức song song: một bên là phát hiện, tiếp nhận và đánh giá nguồn mô, tạng hiến; bên còn lại là đánh giá, quản lý những bệnh nhân có chỉ định ghép và đang chờ nguồn tạng phù hợp. Nếu thiếu một trong hai, cơ hội ghép tạng khó có thể trở thành hiện thực.
Đối với người bệnh suy tạng, hành trình chờ ghép bắt đầu từ việc thăm khám, đánh giá sức khỏe và xác định chỉ định ghép. Khi đáp ứng các điều kiện chuyên môn, người bệnh được đăng ký vào danh sách chờ. Đây là cơ sở quan trọng để lựa chọn người nhận khi xuất hiện nguồn tạng hiến.
Ở phía người hiến, quá trình lại bắt đầu trong những hoàn cảnh hoàn toàn khác. Khi một bệnh nhân rơi vào tình trạng nguy kịch, các bác sĩ điều trị phải nỗ lực cứu chữa đến khả năng cuối cùng. Chỉ khi người bệnh không còn khả năng cứu chữa và đáp ứng các điều kiện pháp lý, chuyên môn liên quan đến việc xác định tử vong, thì sẽ cân nhắc đến chuyện hiến tạng theo nguyện vọng.
Nếu người bệnh và gia đình có nguyện vọng hiến tạng, đơn vị điều phối sẽ phối hợp với các chuyên khoa để đánh giá tình trạng người hiến, xác định những phần mô tạng có thể sử dụng, đồng thời thực hiện các thủ tục cần thiết.
Tuy nhiên, có nguồn tạng hiến không đồng nghĩa với việc có thể lập tức đưa vào ghép. “Có người hiến rồi nhưng người bệnh không có trong danh sách chờ thì tạng hiến cho ai?”, bác sĩ Thu đặt vấn đề.
Theo bác sĩ Thu lý giải việc lựa chọn người nhận phải dựa trên những tiêu chí chuyên môn, trong đó có sự tương thích nhóm máu, mức độ hòa hợp miễn dịch, tình trạng sức khỏe và những yếu tố đặc thù của từng loại tạng. Với ghép thận, chẳng hạn, ngoài nhóm máu còn cần đánh giá mức độ hòa hợp HLA (PV: HLA viết tắt của Human Leukocyte Antigen – Kháng nguyên bạch cầu người. Đây là mức độ tương thích về mặt di truyền giữa hệ thống protein trên bề mặt tế bào của người hiến (tạng, tế bào gốc) và người nhận) và các nguy cơ liên quan đến người hiến, người nhận.
Khi người nhận phù hợp được xác định, một cuộc chạy đua với thời gian bắt đầu. Các ê-kíp phải phối hợp tiếp nhận, bảo quản, vận chuyển và tiến hành phẫu thuật ghép trong khoảng thời gian cho phép để đảm bảo chất lượng của mô, tạng hiến.
Nếu tạng được điều phối đến một bệnh viện ở địa phương khác, hành trình ấy còn cần sự tham gia của ngành hàng không, giao thông vận tải, lực lượng công an và nhiều đơn vị hỗ trợ.
Bác sĩ Thu cho biết, việc vận chuyển tạng giữa các miền hiện vẫn sử dụng hệ thống hàng không dân dụng. Dù từ khi triển khai đến nay chưa gặp tình huống chuyến bay chậm đến mức phải hủy tạng, những rủi ro ngoài dự kiến vẫn luôn là điều khiến người làm điều phối trăn trở. “Chỉ cần trễ một giờ hoặc xảy ra một vấn đề trong quá trình vận chuyển thì đôi khi phần tạng hiến đã không còn đủ điều kiện để ghép”, nữ bác sĩ tâm sự.
Bởi nếu điều đó xảy ra, không chỉ công sức của các ê-kíp trở nên vô nghĩa mà nguyện vọng cuối cùng của người hiến cũng có thể không được thực hiện, trong khi một bệnh nhân khác cũng sẽ bị đánh mất cơ hội sống mà họ đã chờ đợi suốt nhiều năm.
Đó cũng là lý do không một cá nhân nào có thể tự mình làm nên một “phép màu” trong hiến, ghép tạng. Chỉ khi tất cả những mắt xích cùng vận hành, món quà sự sống mới có thể đi trọn hành trình từ người trao đến người nhận.
Với nhiều người, khoảnh khắc đẹp nhất của một ca ghép tạng là khi người bệnh tỉnh lại sau cuộc phẫu thuật, một trái tim tiếp tục đập hay một quả thận bắt đầu thực hiện chức năng trong cơ thể mới. Nhưng với bác sĩ Thu, niềm vui ấy mới chỉ là bước đầu. Bởi thành công của một ca ghép không chỉ nằm ở cuộc phẫu thuật, mà còn ở việc người bệnh có thể hồi phục và sống lâu dài với tạng được trao tặng.
Từng là phẫu thuật viên ghép thận, bác sĩ Thu hiểu rằng mỗi tạng hiến đều cần được bảo vệ trong từng công đoạn, từ tiếp nhận tạng, bảo quản, phẫu thuật đến hồi sức và theo dõi sau ghép. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng của tạng, thậm chí đánh mất cơ hội sống của người bệnh.
Thế nhưng, không phải hành trình nào cũng có được cái kết trọn vẹn…
Trong cuộc trò chuyện, bác sĩ Thu kể về một bệnh nhân đã chờ ghép thận suốt khoảng 10 năm. Trong quãng thời gian ấy, người đàn ông từng được gọi đến bệnh viện với tư cách người nhận dự bị nhưng cuối cùng vẫn phải trở về. Đến khi cơ hội một lần nữa xuất hiện, ông được lựa chọn vào nhóm ưu tiên ghép thận. Dẫu vậy, người bệnh vẫn thấp thỏm vì sợ thêm một lần hy vọng rồi thất vọng.
“Người bệnh này đã chờ khoảng 10 năm. Trước đó, ông ấy cũng từng được gọi vào với tư cách là một người dự bị. Khi lần này được mời vào, ông ấy cũng lo rằng mình lại tiếp tục bị từ chối. Chúng tôi phải giải thích rằng ông là một trong hai người được ưu tiên lựa chọn, chỉ khi cơ thể có phản ứng chống lại tạng hiến thì mới không thể ghép. Theo lời người vợ kể lại, ông ấy rất vui. Sau khi mổ xong, ông cũng rất vui, nói chuyện rất nhiều”, bác sĩ Thu nhớ lại.
Nhưng niềm hạnh phúc sau một thập kỷ chờ đợi ấy lại quá ngắn ngủi. Khoảng 24 giờ sau cuộc phẫu thuật, người đàn ông đột ngột ngừng tim do nhồi máu cơ tim. Dù các bác sĩ đã khẩn trương hồi sức, người bệnh vẫn không qua khỏi.
“Đó là một sự day dứt rất lớn đối với y bác sĩ chúng tôi”, nữ bác sĩ nói.
Sau biến cố, các bác sĩ cùng ngồi lại, rà soát quá trình đánh giá và điều trị. Dù trước đó người bệnh đã được tầm soát sức khỏe, kiểm tra định kỳ và chưa phát hiện dấu hiệu tim mạch bất thường rõ ràng, sự ra đi đột ngột vẫn khiến những người tham gia ca ghép không khỏi trăn trở.
“Mặc dù nguyên nhân không hẳn đến từ một sai sót của mình, nhưng bởi chính mình đã lựa chọn người bệnh này để ghép nên mình vẫn cảm thấy day dứt”, bác sĩ Thu trải lòng.
Cũng từ những trải nghiệm ấy, nữ bác sĩ có cách nhìn sâu hơn về trách nhiệm của người làm công tác điều phối. Nếu trước đây, khi còn là phẫu thuật viên, chứng kiến người bệnh hồi phục và xuất viện an toàn đã có thể mang lại cảm giác nhẹ nhõm, thì nay, bác sĩ Thu hiểu rằng đó mới chỉ là niềm vui ban đầu.
“Với trách nhiệm của một điều phối viên như tôi hiện tại, khi bệnh nhân ra viện thì mình chỉ mới vui được ở bước đầu. Sau đó tôi còn phải quan tâm xem người bệnh này sẽ khỏe được bao lâu”, bác sĩ Thu tâm sự.
Bởi có những bệnh nhân sau ghép cảm thấy sức khỏe cải thiện nên chủ quan, tự ý ngừng thuốc hoặc mải mê công việc mà quên uống thuốc đúng giờ. Khi một người bệnh sớm quay lại bệnh viện trong tình trạng suy tạng ghép, điều khiến nữ bác sĩ đau lòng là cảm giác chưa thể bảo vệ trọn vẹn món quà mà người khác đã trao tặng.
Phía sau mỗi tạng hiến còn có những gia đình đang học cách sống tiếp với nỗi mất mát và cả những áp lực mà người ngoài khó lòng thấu hiểu.
Bác sĩ Thu nhớ mãi trường hợp một người phụ nữ đồng ý hiến tạng của chồng sau khi anh qua đời. Tưởng rằng nghĩa cử ấy sẽ phần nào an ủi gia đình, nhưng những ngày sau đó, chị lại phải đối diện với những lời dị nghị, nghi ngờ. Những lời đồn đoán xuất hiện cả từ phía gia đình chồng, khiến người phụ nữ dần suy sụp, thu mình và phải tìm đến nhiều phương pháp để tâm hồn mình bình yên hơn
“Tôi từng chứng kiến một người vợ suy sụp, gầy đi rất nhiều so với lúc tôi gặp cô tại Bệnh viện Chợ Rẫy. Bởi vì những người xung quanh cứ nói cô ấy đi bán tạng của chồng. Thậm chí người bên gia đình chồng cũng nói như vậy. Trong khi cô ấy có bán gì đâu…”, bác sĩ Thu nghẹn ngào.
Biết được hoàn cảnh ấy, bác sĩ Thu cùng đồng nghiệp tiếp tục động viên, giải thích để chị hiểu rằng quyết định hiến tạng là một nghĩa cử đáng được trân trọng. Sau này, khi Bệnh viện Chợ Rẫy tổ chức lễ trao kỷ niệm chương của Bộ Y tế nhằm tri ân người hiến tạng, nữ bác sĩ đã khuyến khích chị tham dự, thậm chí hướng dẫn đường đi và hẹn đón tại bệnh viện.
Kết thúc buổi lễ, bác sĩ Thu hỏi chị có thấy nhẹ lòng hơn không. Người phụ nữ chỉ đáp ngắn gọn: “Tôi thấy nhẹ nhàng hơn”.
Một dịp Tết sau đó, khi đến thăm gia đình, bác sĩ Thu nhận thấy bộ bàn ghế tiếp khách đã được chuyển sang vị trí khác. Từ chỗ ngồi mới, mọi người đều có thể nhìn thấy bàn thờ người chồng, bên cạnh là tấm kỷ niệm chương được đặt ở vị trí trang trọng.
Không cần thêm lời giải thích, tấm kỷ niệm chương lặng lẽ hiện diện như một sự ghi nhận dành cho nghĩa cử cuối cùng của người chồng, đồng thời giúp người vợ dần tìm lại sự thanh thản sau gần một năm chịu đựng những tổn thương tinh thần.
Bên cạnh kỹ thuật y khoa, niềm tin chính là điều không thể thiếu để hành trình hiến, ghép tạng được tiếp nối. Niềm tin rằng người bệnh được cứu chữa đến khả năng cuối cùng, việc lựa chọn người nhận tạng được thực hiện công bằng, minh bạch và nghĩa cử của người hiến luôn được tôn trọng.
Hiến, ghép mô tạng không đơn thuần là đưa một cơ quan từ cơ thể này sang cơ thể khác. Đó còn là trách nhiệm gìn giữ nguyện vọng của người hiến, bảo vệ cơ hội sống của người nhận và đồng hành cùng những gia đình đã chấp nhận mất mát để trao đi một món quà vô giá.
Có những sự sống được tiếp nối từ một lời đồng ý đầy yêu thương, từ tấm lòng của người hiến và cả những nỗ lực lặng thầm của biết bao con người. Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến bác sĩ Thu cùng những y bác sĩ vẫn ngày ngày tận tụy với công việc, trân trọng từng món quà sự sống và dịu dàng sẻ chia với những gia đình đang trải qua mất mát. Cảm ơn những tấm lòng đã bền bỉ đồng hành trên hành trình ấy, để từ một cuộc chia xa, những hy vọng mới được thắp lên và sự sống lại có cơ hội tiếp tục… nở hoa.
