“Mỗi lứa học sinh sau dường như khó tập trung và kém nhạy bén hơn lứa trước vì ảnh hưởng quá lớn từ điện thoại di động.” Chia sẻ của một giáo viên nhiều năm kinh nghiệm trên mạng xã hội đã nhận được sự đồng cảm từ không ít phụ huynh và nhà giáo dục.
Người giáo viên này kể rằng trước đây, sau mỗi kỳ nghỉ hè hay nghỉ đông, học sinh khi quay lại trường thường thể hiện sự trưởng thành hơn trong suy nghĩ và cách cư xử. Các em có sự tập trung, năng lượng và tinh thần học tập rõ ràng hơn.
Thế nhưng hiện nay, nhiều học sinh trở lại lớp trong trạng thái mệt mỏi, thiếu tập trung và khó bắt nhịp với việc học. Trong giờ học, có em ngồi thẫn thờ, mất chú ý, có em lại uể oải, buồn ngủ và thiếu sức sống. Điều này khiến nhiều người lo ngại rằng việc tiếp xúc quá nhiều với điện thoại và nội dung giải trí ngắn đang dần ảnh hưởng đến khả năng tập trung và nhịp sinh hoạt tự nhiên của trẻ.
Trong một cuộc phỏng vấn, Elon Musk từng chia sẻ rằng các thuật toán đề xuất video ngắn đang dần chi phối sự chú ý và cách suy nghĩ của con người. Theo ông, điều này đặc biệt đáng lo ngại với trẻ em, khi não bộ và khả năng nhận thức của các em vẫn còn trong giai đoạn phát triển.
Những video ngắn chỉ kéo dài vài chục giây thoạt nhìn có vẻ vô hại, đơn giản là hình thức giải trí nhanh giúp thư giãn. Tuy nhiên, khi tiếp xúc quá thường xuyên, chúng có thể khiến não bộ của trẻ quen với việc tiếp nhận thông tin liên tục, nhanh và ngắt quãng. Lâu dần, điều này dễ làm giảm khả năng tập trung, suy nghĩ sâu và ảnh hưởng đến nhịp phát triển tự nhiên của tư duy, khiến trẻ trở nên mất kiên nhẫn và khó duy trì sự chú ý trong thời gian dài.
Tác hại của các video ngắn đối với trẻ em từ góc độ khoa học thần kinh
Lối sống ngắn ngủi, vội vã tạo điều kiện cho "tư duy lười biếng" trong não bộ
Các video ngắn có thể nhanh chóng thu hút sự chú ý của trẻ nhờ nguyên tắc " ba giây vàng ". Chúng bắt đầu bằng nhiều màn trình diễn "flash mob" mới lạ, thú vị, phóng đại và hài hước, giúp não bộ của trẻ luôn hoạt động và vô thức bị cuốn theo nhịp độ nhanh này.
Tuy nhiên, mô hình "chấp nhận thụ động" này nuôi dưỡng "lối suy nghĩ lười biếng" trong não bộ, khiến trẻ chủ động từ bỏ việc suy nghĩ.
Do đó, trẻ em dành nhiều thời gian đắm chìm trong thế giới video ngắn sẽ thấy não bộ của mình ngày càng trở nên "lì trệ". Khi trẻ thu hút từ những lời giải thích đơn giản và hình ảnh sống động của video ngắn, sau đó nhìn vào những đoạn văn khô khan và công thức phức tạp trong sách giáo khoa, sẽ chỉ thấy nhàm chán, từ đó não bộ sẽ theo bản năng từ chối tư duy.
Sự thỏa mãn tức thời là mảnh đất màu mỡ cho cảm giác sợ hãi và khó khăn
"Điều kỳ diệu" của các video ngắn là gì mà khiến hàng triệu trẻ em nghiện chỉ sau một lần xem? Đằng sau đó chính là "dopamine" do não bộ tiết ra.
Chất này, được gọi là "hormone hạnh phúc", được tiết ra với số lượng lớn khi chúng ta cảm thấy vui vẻ. Các video ngắn, thông qua nhiều đoạn phim hài hước và hiệu ứng đặc biệt mới lạ, liên tục kích thích não bộ giải phóng dopamine.
Đối với trẻ em đang lớn, niềm hạnh phúc kiểu này đến quá dễ dàng, chỉ cần chạm nhẹ ngón tay hay vuốt màn hình, có thể tự do đắm mình trong biển niềm vui.
Nhưng việc học tập thì khác. Kiến thức cần được tích lũy, những vấn đề khó khăn cần được giải quyết, và thành tựu đòi hỏi sự kiên trì lâu dài để mang lại cảm giác hoàn thành.
Khi não bộ quen với cảm giác dễ chịu khi "có được thứ gì đó mà không cần nỗ lực hay kiên trì", đứa trẻ chỉ muốn "chạy tới và xin kẹo". Khi đối mặt với thử thách, trẻ sợ khó khăn, sợ phải dùng trí óc và sợ thất bại, thể hiện nỗi sợ hãi nghiêm trọng trước những thử thách.
Vùng hồi hải mã, trung tâm trí nhớ "đình công", dẫn đến suy giảm trí nhớ
Tại sao trẻ em dành nhiều thời gian xem video ngắn lại có trí nhớ kém? Đó là vì vùng hồi hải mã trong não cần sự hiểu biết sâu sắc và kích thích lâu dài để chuyển đổi ký ức ngắn hạn thành ký ức dài hạn để lưu trữ.
Các video ngắn, chỉ dài vài chục giây, chủ yếu mang tính giải trí và thiếu tính logic cũng như mạch lạc. Trẻ em tìm kiếm niềm vui nhất thời, một khi xem xong và cười thỏa thích, thì mọi chuyện kết thúc.
Theo thời gian, hồi hải mã trở nên giống như một cỗ máy nhàn rỗi, chức năng của nó dần dần suy giảm. Khi trẻ cần ghi nhớ những đoạn văn dài như sách giáo khoa hoặc thơ cổ điển, sẽ ghi nhớ chậm và quên nhanh!
Điều đáng lo ngaih hơn nữa là "sự phân mảnh trí nhớ" này cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tư duy của trẻ, khiến bản thân không thể kết nối kiến thức đã học thành một hệ thống mạch lạc. Trẻ ghép nối mọi thứ một cách ngẫu nhiên, và khi cấp lớp tăng lên và độ khó của các môn học tăng lên, những đứa trẻ như vậy thường thấy việc học ngày càng khó khăn hơn.
Tác hại do video ngắn gây ra không chỉ đơn thuần là "đánh cắp" trí thông minh
Ngoài việc gây hại cho não bộ, các video ngắn còn có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sự phát triển thị giác và sự phát triển thể chất lành mạnh của trẻ em.
Thị lực suy giảm
Việc nhìn chằm chằm vào màn hình điện tử nhấp nháy trong thời gian dài sẽ gây căng thẳng cao cho mắt trẻ, làm tổn thương thị lực và dẫn đến cận thị và loạn thị. Vì vậy, điều này có thể dẫn đến nhìn mờ, gây khó khăn trong việc đọc chữ hoặc nhìn bảng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả học tập.
Sự thoái trào xã hội
Dù video ngắn có phổ biến đến đâu, chúng vẫn chỉ là một trải nghiệm xã hội trong thế giới ảo.
Trẻ em tương tác từ xa bằng cách nhấp vào biểu tượng trái tim hoặc để lại bình luận, những tương tác này không thể thay thế các cuộc trò chuyện trực tiếp, giao tiếp bằng mắt hoặc tương tác thể chất trong đời thực.
Trẻ nghiện video ngắn thường rất "hòa đồng" trên màn hình, nhưng lại "im lặng" ngoài đời thực.
Lâu dần không biết cách hòa đồng với người khác. Khi gặp ai đó, trẻ rụt rè và ngần ngại chào hỏi. Khi gặp khó khăn, không biết cách tìm kiếm sự giúp đỡ.
Trong thời đại internet phát triển nhanh chóng, việc hoàn toàn cách ly trẻ em khỏi các video ngắn là không thực tế và cũng không cần thiết
Cũng trong cuộc phỏng vấn, Elon Musk cho biết, bố mẹ đừng cấm con chơi điện thoại, bởi điều quan trọng hơn là cho trẻ biết việc xem video, phụ thuộc vào các thiết bị điện tử dễ khiến não bộ của con trở nên kém thông minh
Vì vậy, đối với bố mẹ, điều cần làm là quản lý mọi việc một cách khoa học để con có thể tiếp thu những thông tin bổ ích mà không bị đánh cắp tuổi thơ và tương lai.
Kiểm soát thời lượng và nội dung, cho não bộ của trẻ được nghỉ ngơi
Chúng ta cần làm rõ một điểm: sự xuất hiện của video ngắn là sản phẩm của thời đại internet, và không phải tất cả nội dung video ngắn đều có hại.
Ngược lại, một số video ngắn giàu nội dung và cung cấp nhiều thông tin bổ ích, giúp mở rộng tầm nhìn của trẻ một cách hiệu quả.
Do đó, việc cho trẻ em xem các video ngắn xoay quanh một nguyên tắc cốt lõi là lựa chọn nội dung.
Ví dụ, những nội dung chất lượng cao như khoa học, nhân văn và lịch sử, vốn có vẻ khô khan trong sách, nên được chuyển thể thành các video ngắn tương tác, giúp trẻ dễ tiếp thu và thấu hiểu hơn.
Thời gian phải được kiểm soát chặt chẽ, có thể sử dụng "Kỹ thuật Pomodoro" .
Ví dụ, sau một buổi học tập căng thẳng, việc xem một video ngắn từ 5-10 phút có thể giúp đầu óc trẻ thư giãn. Điều này cho phép não bộ được nghỉ ngơi mà không khiến trẻ bị "nghiện" các kích thích nhanh.
Trở về với thực tại, làm cho cuộc sống thực thêm thú vị
Công bằng mà nói, phần lớn sự nghiện video ngắn ở trẻ em thực chất là do sự nuông chiều của bố mẹ .
Một số bậc phụ huynh dành cả ngày dán mắt vào điện thoại, vì vậy con cái vô thức bắt chước theo, tin rằng xem video là một hình thức giải trí bình thường.
Để đưa trẻ trở lại với thực tế, chúng ta không thể chỉ dựa vào la mắng, đánh đập hay thuyết phục bằng lời nói, bố mẹ thực sự cần có những hành động cụ thể.
Bất cứ khi nào có thời gian rảnh, hãy đưa con ra khỏi nhà và hòa mình vào thiên nhiên. Nhìn ngắm hoa mùa xuân, trò chơi nước mùa hè, lá mùa thu, trò chơi tuyết mùa đông... Cảnh quan thiên nhiên thay đổi theo bốn mùa là lớp học tốt nhất cho sự phát triển của trẻ.
Khi trẻ được trải nghiệm vẻ đẹp của cuộc sống thực, có thể tự tìm thấy niềm vui trong đó mà không cần quá phụ thuộc vào hạnh phúc do các thiết bị điện tử mang lại. Do đó, đừng để màn hình nhỏ cản trở sự phát triển của con.
Bố mẹ cùng nhau hành động để đưa trẻ trở lại với vòng tay yêu thương của ánh nắng mặt trời, sách vở và cuộc sống thực tế.
