Theo tâm lý học, có một khái niệm gọi là “cảm giác xứng đáng”. Hiểu đơn giản, trẻ không cần phải luôn học giỏi hay đạt điểm cao mới cảm thấy mình là một đứa trẻ ngoan và có giá trị. Những đứa trẻ may mắn không phải những đứa chưa từng thất bại, mà là không vì thất bại mà phủ nhận giá trị của bản thân.
Khi trẻ trở về nhà với điểm số thấp, gia đình vẫn nên là nơi con cảm thấy an toàn và được yêu thương. Bố mẹ có thể lo lắng, cùng con tìm hiểu nguyên nhân và cách cải thiện, nhưng nếu chỉ được công nhận khi ngoan ngoãn, chiến thắng hoặc thể hiện tốt, trẻ sẽ dần tin rằng mình phải đạt được điều gì đó mới xứng đáng được yêu thương.
Năm 2023, Haines và Schutte công bố một phân tích tổng hợp từ 31 mẫu nghiên cứu, cho thấy sự chấp thuận có điều kiện của bố mẹ có liên quan đến sự tự tin có điều kiện ở trẻ. Nói cách khác, khi trẻ quen với việc gắn thành tích với sự chấp thuận của bố mẹ, trẻ càng dễ đánh giá giá trị bản thân dựa trên điểm số và những gì mình đạt được.
Theo đó, cảm giác xứng đáng, sự tự tin ở trẻ được hình thành dựa trên 3 điều cốt lõi.
Sự tự tin được nuôi dưỡng từ khả năng tự đưa ra quyết định
Khi lên ba, bốn tuổi, trẻ có thể tự chọn áo khoác để mặc. Khi vào tiểu học, trẻ tập quyết định nên học môn nào trước. Lớn hơn một chút, trẻ tự dọn dẹp phòng của mình.
Những lựa chọn này cần đảm bảo an toàn và tuân thủ các quy tắc cần thiết, bố mẹ nên cho trẻ có quyền tự quyết trong một số việc phù hợp với lứa tuổi.
Quyết định thay con có thể tiện lợi hơn, nhưng cũng khiến trẻ ít có cơ hội lựa chọn và học cách chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Khi được tự quyết trong những việc phù hợp, trẻ sẽ dần hiểu rằng ý kiến và lựa chọn của bản thân cũng có giá trị.
Cảm giác xứng đáng được nuôi dưỡng từ những trải nghiệm thành công
Ví dụ tình huống, bánh xe của chiếc xe đồ chơi bị rơi ra. Cậu bé loay hoay lắp lại nhiều lần nhưng vẫn không được. Khi mẹ định giúp, cậu lại tháo bánh xe ra, xoay ngược lại và thử thêm một lúc. Cuối cùng, cậu cũng tự lắp được bánh xe vào.
Trong những tình huống như vậy, bố mẹ không nên vội làm thay con. Khi tự thử nhiều cách và tìm ra cách giải quyết vấn đề, trẻ nhận ra rằng: “Mình cũng có thể làm được”. Những trải nghiệm thành công như vậy giúp trẻ tự tin thử sức với điều mới khi gặp khó khăn.
Tuy nhiên, chấp nhận trẻ không có nghĩa là đồng ý với mọi hành vi của con.
Khi trẻ tức giận, bố mẹ có thể thừa nhận cảm xúc của con. Khi trẻ nằm lăn ra đòi mua đồ chơi, bố mẹ có thể hiểu mong muốn ấy nhưng vẫn kiên quyết không mua nếu chưa phù hợp. Nếu trẻ có hành vi bạo lực, người lớn cần ngăn chặn, giúp trẻ xin lỗi người bị tổn thương và tìm cách hòa giải với con.
Thấu hiểu cảm xúc không đồng nghĩa với nuông chiều hành vi. Bố mẹ có thể làm cả hai việc: tôn trọng cảm xúc của trẻ và đặt ra giới hạn cần thiết.
Cảm giác xứng đáng còn được hình thành từ cách bố mẹ phản ứng với con
Nghiên cứu cho thấy, việc đánh giá trực tiếp trí thông minh hoặc năng lực, có thể khiến trẻ dễ tự trách và nản lòng hơn khi gặp thất bại. Ngay cả những lời khen như “Con thông minh quá” cũng có thể dẫn đến tác động tương tự.
Vì vậy, khi khen con, bố mẹ nên chú ý đến quá trình, nỗ lực và sự tiến bộ, thay vì chỉ nhìn vào kết quả hay những phẩm chất của trẻ.
Chẳng hạn, khi trẻ phải thử nhiều lần mới xây được một tòa tháp bằng các khối xếp hình, bố mẹ có thể nói: “Con đã thử thay đổi vị trí, nên bây giờ tháp đứng vững hơn rồi”. Cách ghi nhận cụ thể này giúp trẻ hiểu điều gì đã làm nên kết quả, thay vì chỉ nhận được một lời đánh giá chung chung.
Sai lầm có thể được sửa chữa, và mối quan hệ cũng có thể được hàn gắn. Sau một cuộc cãi vã, trẻ nhỏ có thể lại gần bố mẹ, còn trẻ lớn hơn có thể đóng cửa phòng và muốn ở một mình. Khi ấy, bố mẹ hãy gõ cửa, hỏi con có muốn trò chuyện không. Nếu bản thân đã nói những lời tổn thương, người lớn cũng nên chủ động xin lỗi.
Đứa trẻ có sự tự tin vững vàng sẽ hiểu rằng giá trị của bản thân không chỉ được quyết định bởi thành tích hay sự công nhận từ người khác.
Khi mắc lỗi, trẻ có thể nhìn nhận vấn đề và tìm cách sửa chữa. Khi bị từ chối, trẻ vẫn có thể buồn, nhưng không vì thế mà vội cho rằng bản thân chưa đủ tốt.
Trẻ hiểu rằng mình cần chịu trách nhiệm với hành động nhưng một sai lầm không quyết định giá trị của bản thân. Cuộc sống không phải lúc nào cũng thuận lợi, và khi gặp khó khăn, sự tự tin này giúp trẻ bình tĩnh tìm cách giải quyết.
