Tảo mộ/tạ mộ cuối năm là dịp nhiều gia đình, dòng họ cùng nhau về nghĩa phần, thắp nén hương mời tổ tiên về ăn Tết với con cháu. Giữa không khí trang nghiêm ấy, từng lễ vật mang theo đều được cân nhắc kỹ. Trong số đó, chuối là loại quả quen thuộc trên ban thờ gia tiên, nhưng lại thường được nhắc nhở không nên mang ra mộ. Lý do nằm ở niềm tin tâm linh và những kiêng kỵ truyền đời.
1. Chuối trên ban thờ gia tiên và vai trò trong đời sống thờ cúng
Với nhiều gia đình, đặc biệt là người miền Bắc, chuối là quả phẩm gần như không thể thiếu trên mâm cúng ngày Tết. Nải chuối xanh, đều quả, cong ôm lấy các loại trái cây khác được xem là biểu tượng của sự che chở, đùm bọc và sung túc. Không ít nhà còn coi việc chưa có chuối đẹp để bày ban thờ là điều thiếu trọn vẹn trong dịp đầu năm.
Chuối vì thế gắn liền với không gian thờ cúng trong gia đình, nơi mang tính dương, sinh hoạt thường ngày của con cháu. Hình ảnh nải chuối đặt trên bàn thờ gợi sự sum vầy, đủ đầy, thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên và mong cầu phúc lộc cho năm mới.
Tuy nhiên, khi không gian thờ cúng chuyển từ trong nhà ra nghĩa địa, quan niệm về lễ vật cũng thay đổi. Người xưa cho rằng những gì phù hợp trên ban thờ gia tiên chưa chắc đã thích hợp ở mộ phần, nơi mang tính âm, gắn với thế giới của người đã khuất.
2. Vì sao tảo mộ/tạ mộ cuối năm lại kiêng mang chuối ra nghĩa địa
Theo tín ngưỡng dân gian, mùa tảo mộ cuối năm là thời điểm âm khí được cho là tăng cao. Nhiều người tin rằng đây cũng là lúc “cửa nghĩa địa mở”, để vong hồn về đón Tết cùng con cháu. Trong bối cảnh đó, chuối bị gán cho một đặc tính đặc biệt: khả năng “thu hút linh hồn”.
Quan niệm truyền miệng cho rằng mang chuối ra nghĩa địa có thể hấp dẫn những cô hồn lang thang, không nơi nương tựa. Khi con cháu thụ lộc, mang chuối từ mộ về nhà, vô tình có thể “dẫn theo” vong hồn về cùng. Điều này được cho là làm tăng âm khí trong gia đình, ảnh hưởng đến sinh hoạt và sức khỏe, nhất là với người già và trẻ nhỏ.
Từ niềm tin ấy, chuối dần trở thành loại quả nên tránh khi đi tảo mộ. Thay vào đó, nhiều gia đình chọn những lễ vật khác, mang ý nghĩa thanh tịnh hơn, nhằm giữ sự cân bằng và cảm giác an tâm cho cả nhà. Dù chưa có cơ sở khoa học, lời dặn này vẫn được lưu truyền như một cách phòng ngừa những điều không may trong năm mới.
3. Những kiêng kỵ khác để nghi lễ tảo mộ trọn vẹn và trang nghiêm
Bên cạnh việc tránh mang chuối, người xưa còn để lại nhiều lời nhắc về cách ứng xử khi đi tảo mộ/tạ mộ. Trước hết là sự tôn trọng trật tự trong họ tộc. Khi sắm lễ, nên đi từ mộ quan thần, mộ người có vị trí cao nhất trong dòng họ, rồi mới đến các mộ khác, tránh đi lung tung, thiếu trật tự.
Trang phục cũng là yếu tố được nhấn mạnh. Đi tảo mộ cần ăn mặc chỉn chu, kín đáo, tránh hở hang, lố lăng. Không gian nghĩa địa được xem là nơi linh thiêng, vì vậy thái độ và hình thức bên ngoài đều nên thể hiện sự nghiêm túc, thành kính.
Trong lúc làm lễ, tuyệt đối tránh cười nói, trêu đùa trên mộ phần. Không nói to, không cãi nhau, không kể chuyện bông đùa, càng không buông lời xiên xẹo, báng bổ. Những hành vi này bị coi là thiếu tôn trọng người đã khuất và dễ mang lại cảm giác bất an cho những người xung quanh.
Người xưa cũng dặn không giẫm đạp, không ngồi lên mộ, đặc biệt là mộ nhà khác. Không động vào cúng phẩm của gia đình khác và tránh chỉ trỏ tay vào ảnh trên mộ, bởi đó được xem là hành động bất kính.
Về đối tượng tham gia, phụ nữ có thai, trẻ nhỏ dưới ba tuổi, người già yếu, người đang ốm hoặc phụ nữ trong kỳ kinh nguyệt thường được khuyên không nên đi tảo mộ. Lý do là thời tiết cuối năm lạnh, môi trường nghĩa địa ẩm, dễ nhiễm lạnh, ảnh hưởng đến sức khỏe.
Một kiêng kỵ khác là không chụp ảnh tại nghĩa trang. Ngoài yếu tố tôn trọng không gian tâm linh, nhiều người còn tin rằng việc lưu lại hình ảnh ở nơi nhiều âm khí có thể mang lại cảm giác không an lành.
Cuối cùng, người xưa nhấn mạnh không nên mang đồ cúng từ mộ nhà khác về, và tuyệt đối không lấy đất, hoa, cây từ nghĩa địa mang về nhà. Những thứ ở nghĩa địa lâu ngày được cho là tích tụ âm khí, có thể làm xáo trộn trường khí trong gia đình, gây ảnh hưởng không tốt đến gia chủ. Vì vậy, người lớn thường nhắc kỹ trẻ nhỏ để tránh những hành động vô ý.
Nhìn tổng thể, lời dặn không mang chuối khi tảo mộ cuối năm phản ánh cách người xưa nhìn về sự cân bằng giữa dương và âm, giữa đời sống của người sống và thế giới của người đã khuất. Dù ngày nay quan niệm có thể cởi mở hơn, việc hiểu và tôn trọng những kiêng kỵ truyền đời vẫn giúp nghi lễ tảo mộ giữ được sự trang nghiêm, mang lại cảm giác bình an và trọn vẹn cho mỗi gia đình khi bước sang năm mới.
*Thông tin trong bài mang tính tham khảo chiêm nghiệm giải trí
