Nếu quan sát trong một nhóm bạn chơi cùng nhau, có trẻ nhanh chóng bị thu hút bởi những món đồ chơi mới lạ, mạnh dạn cầm lên khám phá và hào hứng thử những trò chơi chưa từng biết. Nhưng cũng có trẻ rụt rè, ngần ngại khi được giao một việc mới.
Sự khác biệt này phần nào bắt nguồn từ cách giáo dục và môi trường sống hàng ngày. Đôi khi trẻ muốn tự tin khám phá cần được bố mẹ khuyến khích, tạo điều kiện và trao cơ hội thực hành. Nếu thường xuyên bị ngăn cản, làm thay hoặc nghe những lời cảnh báo như "Cái này nguy hiểm lắm", "Con không biết làm đâu", trẻ dễ mất đi sự chủ động.
Những bố mẹ hiểu tâm lý thường chủ động tạo ra những cơ hội phù hợp, sắp xếp môi trường để trẻ dễ tiếp cận và khuyến khích con tự tay thực hiện.
Bởi trẻ cần được trải nghiệm, tự mình hoàn thành những việc vừa sức và cảm nhận niềm vui khi nhận ra: "Mình làm được!".
Vì vậy, nếu trẻ chưa chủ động, bố mẹ hãy thử tạo điều kiện để con bắt đầu. Việc mở đường cho trẻ không đồng nghĩa với làm thay tất cả, mà là đưa điểm bắt đầu đến gần hơn với khả năng của con.
Khi được tự tay chạm vào, thử nghiệm và trải nghiệm, trẻ sẽ dần hình thành mong muốn khám phá. Thành công giúp con thêm tự tin, còn những lần chưa làm tốt cũng trở thành cơ hội để học hỏi. Để làm được điều đó, bố mẹ nên áp dụng ba nguyên.
Chia nhiệm vụ lớn thành những bước nhỏ để trẻ dễ bắt đầu
Sự tự tin của trẻ được hình thành qua từng trải nghiệm thực tế, chứ không đơn thuần từ những lời động viên của bố mẹ.
Khi được giao một việc quá khó so với khả năng, trẻ dễ cảm thấy lúng túng, sợ mắc lỗi và nhanh chóng bỏ cuộc. Vì vậy, bố mẹ nên chia những nhiệm vụ lớn thành các bước nhỏ, đơn giản hơn để con từng bước làm quen.
Chẳng hạn, khi trẻ muốn giúp mẹ nấu ăn, đừng vội giao cho con những việc phức tạp như thái rau hay xào thức ăn. Bố mẹ hãy bắt đầu bằng việc nhờ con rửa hai quả dưa chuột, nhặt rau hoặc lấy những nguyên liệu cần thiết.
Khi đã thành thạo, trẻ tiếp tục học cách thái những loại rau củ mềm bằng dụng cụ an toàn, sơ chế thực phẩm và tham gia thêm những công đoạn phù hợp với độ tuổi. Dưới sự giám sát của người lớn, con từng bước làm quen với công việc bếp núc.
Mỗi nhiệm vụ nhỏ hoàn thành đều mang lại cho trẻ cảm giác thành công. Từ việc ban đầu còn cần bố mẹ hướng dẫn, con dần nhận ra mình có đủ khả năng để tự làm nhiều việc hơn.
Điều quan trọng là bố mẹ cần đánh giá đúng khả năng của con, không nóng vội giao việc quá sức. Khi trẻ đã quen với một bước, hãy tiếp tục nâng độ khó vừa phải để con có cơ hội tiến bộ.
Sắp xếp đồ đạc trong tầm với để trẻ chủ động trải nghiệm
Nhiều bố mẹ thường phàn nàn rằng con lười tự làm mọi việc, lúc nào cũng chờ người lớn giúp đỡ. Tuy nhiên, đôi khi nguyên nhân lại nằm ở cách sắp xếp không gian sống.
Chổi quét nhà được treo quá cao, khăn lau bàn đặt ngoài tầm với, đồ chơi cất kín trong tủ hoặc quần áo nằm ở ngăn trẻ không thể tự mở. Dù muốn tự làm, trẻ cũng khó thực hiện nếu những vật dụng cần thiết đều nằm ngoài khả năng tiếp cận.
Sau vài lần phải nhờ bố mẹ lấy giúp, trẻ dễ hình thành thói quen chờ đợi và dần ít chủ động hơn.
Để khuyến khích con tự lập, bố mẹ nên điều chỉnh không gian sinh hoạt phù hợp với chiều cao và khả năng của trẻ. Đồ chơi nên được phân loại, đặt trong những chiếc hộp vừa tầm tay. Khăn lau bàn, giỏ đựng quần áo bẩn, sách truyện và một số vật dụng cá nhân cũng nên bố trí ở vị trí trẻ dễ lấy, dễ cất.
Đặt chiếc ghế nhỏ chắc chắn đặt ở vị trí phù hợp, những chiếc hộp trong suốt giúp trẻ nhìn thấy đồ chơi bên trong hay một ngăn tủ riêng dành cho con đều là những thay đổi đơn giản nhưng hữu ích.
Khi mọi thứ nằm trong tầm với, trẻ sẽ dễ dàng chủ động lựa chọn, lấy đồ dùng và tự hoàn thành những công việc vừa sức. Bố mẹ cũng không cần nhắc nhở quá nhiều, bởi chính môi trường sống đã khuyến khích con hành động.
Trao cho trẻ quyền lựa chọn để con chủ động thực hiện
Đôi khi, trẻ ngần ngại thử một việc mới không hẳn vì sợ khó, mà vì cảm thấy bị người lớn áp đặt.
Những câu nói như "Nào, làm đi!", "Mau lên, đừng để mẹ phải nhắc!" dễ khiến trẻ cảm thấy mình đang bị thúc ép. Khi đó, con thường phản ứng bằng cách trì hoãn, từ chối hoặc chờ bố mẹ làm giúp.
Bố mẹ hãy thử trao cho trẻ một vài lựa chọn phù hợp. Chẳng hạn, thay vì yêu cầu "Con đi rửa rau ngay đi", hãy hỏi: "Con muốn rửa dưa chuột trước hay nhặt rau trước?".
Khi được tự quyết định, trẻ sẽ cảm thấy mình có quyền tham gia vào công việc và chủ động hơn trong quá trình thực hiện. Suy nghĩ cũng dần chuyển từ việc phải làm theo yêu cầu của người lớn sang mong muốn hoàn thành nhiệm vụ mình đã chọn.
Ngay cả khi cả hai lựa chọn đều là những công việc trẻ chưa thực sự yêu thích, việc được tự quyết định thứ tự thực hiện vẫn giúp con cảm thấy thoải mái hơn.
Tuy nhiên, bố mẹ cần đưa ra những lựa chọn thực tế, phù hợp với độ tuổi và khả năng của trẻ. Không nên hỏi ý kiến con về những việc vốn không thể thương lượng, sau đó lại phủ nhận lựa chọn của con. Điều này dễ khiến trẻ mất niềm tin vào quyền quyết định của mình.
Bố mẹ cần học cách lùi lại, đừng vội làm thay khi con vụng về
Sau khi tạo cơ hội và trao quyền lựa chọn, bố mẹ cũng cần kiên nhẫn chờ đợi. Nếu thấy con làm chậm, vụng về hoặc chưa đúng ý mình rồi lập tức giành lấy để hoàn thành, mọi nỗ lực khuyến khích trẻ tự lập sẽ khó đạt kết quả.
Trẻ lần đầu làm việc gì cũng khó tránh khỏi lúng túng. Con có thể làm đổ nước khi rót, gấp quần áo chưa ngay ngắn hoặc mất khá nhiều thời gian để cất đồ chơi. Đây là những trải nghiệm bình thường trong quá trình học hỏi.
Bố mẹ nên làm mẫu một lần, hướng dẫn từng bước chậm rãi rồi để con tự thực hiện. Khi trẻ gặp khó khăn, hãy gợi ý vừa đủ, tránh can thiệp quá sâu hoặc liên tục chỉ dẫn khiến con mất đi cơ hội tự suy nghĩ.
Nếu con làm chưa đúng, đừng vội ngắt lời hay chê trách. Hãy để trẻ hoàn thành công việc trước, sau đó nhẹ nhàng góp ý: "Lần sau, chúng ta thử làm theo cách này xem có dễ hơn không nhé". Cách phản hồi này giúp trẻ hiểu mình cần điều chỉnh ở đâu mà không cảm thấy mọi cố gắng đều bị phủ nhận.
Muốn nuôi dưỡng một đứa trẻ tự tin, dám thử sức, cần trao cho con cơ hội được làm, mắc sai lầm và được làm lại. Khi không gian sống thuận tiện, nhiệm vụ vừa sức và những nỗ lực luôn được tôn trọng, trẻ sẽ dần hình thành tính chủ động, lòng tin vào bản thân và tinh thần sẵn sàng khám phá những điều mới mẻ.
