Trong quá trình trưởng thành, trẻ học cách kết bạn, hòa nhập với tập thể, cũng như dần nhận thức được sự khác biệt giữa mình và những người xung quanh. Đôi khi, sự khác biệt ấy đến từ những điều rất nhỏ như bộ quần áo đã cũ, đôi giày không còn mới hay chiếc cặp sách không đẹp bằng của bạn bè.
Với người lớn, đó có thể chỉ là những món đồ bình thường, không đáng để bận tâm. Thế nhưng, đối với trẻ đang ở độ tuổi nhạy cảm, những điều tưởng chừng nhỏ nhặt lại trở thành nguyên nhân khiến con cảm thấy tự ti, mặc cảm và tổn thương.
Đặc biệt, khi bị bạn bè chê bai vì gia đình không có điều kiện, quần áo cũ hay không được sử dụng những món đồ đắt tiền, trẻ có thể phải đối mặt với những cảm xúc khó gọi tên. Có em chọn cách im lặng, giả vờ như không nghe thấy những lời trêu chọc, nhưng trong lòng lại buồn bã và xấu hổ.
Hay trẻ khác tìm cách tránh né bạn bè, không muốn tham gia các hoạt động tập thể vì sợ bị so sánh. Thậm chí, một số trẻ còn nảy sinh mong muốn có được những món đồ giống bạn, đòi hỏi bố mẹ mua sắm hoặc cảm thấy tủi thân khi nhìn thấy gia đình người khác có điều kiện hơn.
Ảnh minh họa.
Điều đáng lo ngại là ở lứa tuổi còn non nớt, trẻ chưa đủ khả năng nhìn nhận đầy đủ về hoàn cảnh kinh tế hay giá trị thực sự của mỗi người. Khi thường xuyên nghe những lời chê bai, trẻ dễ tin rằng quần áo cũ, đồ dùng bình thường hay điều kiện gia đình hạn chế là những khuyết điểm của bản thân. Từ đó, lòng tự trọng và sự tự tin của con có thể bị ảnh hưởng.
Trong những tình huống như vậy, phản ứng của bố mẹ có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu người lớn chỉ an ủi qua loa rằng trẻ không nên quan tâm đến lời nói của bạn bè, hoặc trách con vì quá để ý đến vật chất, những cảm xúc tổn thương của trẻ có thể vẫn chưa được giải tỏa. Ngược lại, nếu bố mẹ vội vàng đáp ứng mọi yêu cầu mua sắm chỉ để con không thua kém bạn bè, trẻ cũng dễ hình thành suy nghĩ rằng giá trị của bản thân phụ thuộc vào những món đồ mình sở hữu.
Vì vậy, làm thế nào để giúp con vượt qua mặc cảm, tự tin đối diện với sự khác biệt về hoàn cảnh gia đình? Khi con buồn bã, khóc lóc hoặc đòi bố mẹ mua món đồ giống bạn, người lớn nên trò chuyện ra sao để con cảm thấy được thấu hiểu mà vẫn học được cách trân trọng những gì mình đang có? Và nếu tình trạng chê bai, chế giễu tiếp diễn ở trường, bố mẹ cần làm gì để bảo vệ con mà không khiến sự việc trở nên căng thẳng hơn?
Đây không chỉ câu chuyện về quần áo hay những món đồ đắt tiền, mà còn là cơ hội để bố mẹ giúp con xây dựng lòng tự trọng, học cách đối diện với sự khác biệt và hiểu rằng giá trị của một người không nằm ở những gì họ sở hữu.
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Ngọc Vui.
Trẻ kể bị chê nghèo, quần áo cũ, đồ dùng không bằng bạN, sau đó vừa khóc vừa nói “Con không muốn đi học nữa”, bố mẹ nên trả lời thế nào?
Trước hết, bố mẹ chưa nên vội dạy con về tiền bạc mà cần quan tâm đến cảm xúc của trẻ. Trong tình huống này, điều con cần nhất có thể là một cái ôm, sự an ủi và cảm giác được bố mẹ thấu hiểu. Bố mẹ có thể nhẹ nhàng nói với con: "Khi các bạn nói những lời như vậy, mẹ đoán con buồn và xấu hổ lắm, đúng không? Có phải con không muốn đi học nữa vì sợ bị các bạn chế giễu, trêu chọc không? Không sao, bố mẹ luôn ở đây và sẵn sàng lắng nghe con".
Theo đó, bố mẹ cần giúp con ổn định cảm xúc, để trẻ cảm thấy mình không đơn độc khi đối mặt với những lời chê bai. Khi con đã bình tĩnh hơn, có thể giải thích rằng hoàn cảnh kinh tế gia đình và giá trị của mỗi người là hai điều hoàn toàn khác nhau, không nên đánh đồng chúng.
Chẳng hạn, bố mẹ có thể nói: "Gia đình mình có những món đồ cần sử dụng lâu hơn vì chưa có điều kiện mua mới. Nhưng điều đó không có nghĩa là con kém hơn các bạn. Quần áo con mặc hay chiếc cặp con mang không quyết định con là người như thế nào. Con vẫn xứng đáng được yêu thương và tôn trọng".
Bên cạnh đó, bố mẹ cũng nên giúp con hiểu rằng không phải ai cũng biết cách tôn trọng sự khác biệt của người khác. Một số bạn chưa nhận thức được rằng việc chê bai quần áo, đồ dùng hay hoàn cảnh gia đình sẽ khiến người khác tổn thương.
Dù cố ý hay vô tình, những lời nói ấy đều không đúng. Giá trị của một người không nằm ở vẻ ngoài hay những món đồ họ sở hữu. Khi hiểu được điều này, trẻ sẽ dần học cách không lấy lời chê bai của người khác làm thước đo giá trị bản thân, đồng thời có thêm sự tự tin để đối diện với những tình huống tương tự.
Nếu con hỏi thẳng: “Tại sao bạn có giày mới mà con không có?”, bố mẹ nên trả lời thế nào để vừa thành thật vừa không khiến con tủi thân?
Bố mẹ nên thẳng thắn chia sẻ với con về tình hình tài chính của gia đình, đồng thời giải thích lý do chưa thể mua món đồ mà con mong muốn. Chẳng hạn, bố mẹ có thể nói: "Hiện tại, gia đình mình chưa đủ điều kiện để mua cho con một đôi giày mới. Mẹ biết điều đó có thể khiến con thất vọng, nhưng không phải vì con không xứng đáng có được những món đồ đẹp. Chỉ là lúc này, gia đình mình đang có những khoản chi tiêu cần ưu tiên hơn. Chẳng hạn, bố mẹ cần dành tiền để chăm sóc bà đang bị ốm hoặc chuẩn bị học phí cho năm học mới".
Bên cạnh đó, bố mẹ cũng cần giúp con hiểu rằng mỗi gia đình đều có điều kiện kinh tế và cách sử dụng tiền khác nhau. Có gia đình ưu tiên mua sắm quần áo, giày dép mới, trong khi gia đình mình có thể cần dành tiền cho những nhu cầu thiết yếu khác. Nếu đôi giày hiện tại vẫn còn sử dụng tốt, bố mẹ có thể giải thích rằng chưa cần thiết phải mua đôi mới ngay lúc này.
Bố mẹ cũng nên thừa nhận cảm xúc và mong muốn của con, thay vì cho rằng trẻ đòi hỏi hoặc so sánh với bạn bè là không đúng. Khi nhìn thấy các bạn có giày mới, quần áo đẹp, con thích và mong muốn có những món đồ tương tự là điều hoàn toàn bình thường.
Tuy nhiên, không phải mong muốn nào cũng có thể được đáp ứng ngay lập tức. Bố mẹ có thể nhẹ nhàng giải thích rằng gia đình vẫn quan tâm đến sở thích của con, nhưng cần cân nhắc khả năng tài chính và những khoản chi tiêu quan trọng hơn.
Thông qua những cuộc trò chuyện chân thành như vậy, trẻ sẽ dần hiểu rằng việc bố mẹ chưa mua món đồ mình thích không đồng nghĩa với việc con không được yêu thương hay không xứng đáng có những điều tốt đẹp. Đó đơn giản là quyết định dựa trên điều kiện kinh tế và thứ tự ưu tiên của gia đình. Đồng thời, trẻ cũng có cơ hội học cách thấu hiểu hoàn cảnh, kiên nhẫn chờ đợi và biết cân nhắc giữa mong muốn cá nhân với khả năng thực tế.
Nếu bạn nói: “Nhà mày nghèo nên mới mặc đồ cũ”, bố mẹ có thể dạy con trả lời thế nào để vừa tự tin vừa không biến thành cuộc cãi vã?
Với tình huống này, bố mẹ nên giúp trẻ hiểu rằng con không cần phải cố gắng chứng minh với bạn rằng gia đình mình không nghèo hay tìm cách đáp trả bằng những lời chê bai khác. Khi một người dùng lời nói để chế giễu, làm tổn thương mình, trẻ cần biết cách đặt ra ranh giới thay vì tiếp tục tranh luận về chuyện giàu nghèo.
Bố mẹ có thể hướng dẫn con sử dụng những câu nói ngắn gọn, phù hợp với lứa tuổi, chẳng hạn: “Đồ cũ thì sao? Mình vẫn dùng tốt mà”. Hoặc: “Nếu cậu không thích đồ của mình thì đó là quyền của cậu, nhưng mình không muốn nghe cậu nói như vậy”. Nếu bạn vẫn tiếp tục trêu chọc, trẻ có thể nói: “Nếu cậu tiếp tục nói như vậy thì mình sẽ không nói chuyện với cậu nữa”.
Điều quan trọng là giúp trẻ hiểu rằng con không cần phải thắng trong một cuộc tranh luận về tiền bạc hay chứng minh giá trị của bản thân thông qua quần áo và đồ dùng. Khi lời trêu chọc vẫn tiếp diễn dù con đã thể hiện rõ ranh giới, trẻ cần biết tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn đáng tin cậy, chẳng hạn như bố mẹ hoặc giáo viên. Đây không phải là việc “mách lẻo”, mà là cách để trẻ bảo vệ bản thân khi không thể tự giải quyết tình huống.
Làm thế nào để dạy trẻ biết trân trọng những gì mình có nhưng không trở thành người tự ti trước những bạn có điều kiện hơn?
Ngay từ khi còn nhỏ, bố mẹ nên giúp trẻ hình thành nhận thức đúng về tiền bạc, cách sử dụng tiền và giá trị của mỗi người. Khi hiểu rằng vật chất chỉ là một phần của cuộc sống, trẻ sẽ ít có xu hướng đồng nhất những gì mình sở hữu với giá trị của bản thân.
Bố mẹ cũng nên nuôi dưỡng ở trẻ lòng biết ơn đối với những gì mình đang có. Chẳng hạn, dù đôi giày đã cũ, con vẫn có thể trân trọng vì chúng vẫn còn tốt và đáp ứng được nhu cầu của mình. Khi nhìn thấy bạn bè có quần áo mới, giày đẹp hay những món đồ mình thích, trẻ mong muốn được sở hữu chúng là cảm xúc hoàn toàn bình thường. Điều quan trọng là trẻ học được cách nhận biết và điều chỉnh mong muốn của mình, thay vì cho rằng mình phải có những món đồ giống người khác mới cảm thấy tự tin.
Bố mẹ truyền cho con những thông điệp đơn giản như: “Con có thể thích một món đồ đẹp, nhưng chưa nhất thiết phải sở hữu nó ngay lúc này nếu gia đình chưa có điều kiện”. Hoặc: “Đồ vật có giá trị sử dụng, nhưng không quyết định giá trị của một con người”. Mỗi gia đình có một hoàn cảnh khác nhau. Có người có nhiều tiền hơn gia đình mình, nhưng cũng có người có ít tiền hơn. Dù điều kiện kinh tế khác nhau, mọi người đều xứng đáng được tôn trọng.
Điều đáng tự hào ở một đứa trẻ không nằm ở đôi giày đang đi hay chiếc ba lô đang mang, mà nằm ở cách con sống, học hỏi, đối xử với mọi người và đối diện với những khó khăn trong cuộc sống. Khi trẻ dần hiểu được điều đó, những lời chê bai về quần áo hay đồ dùng sẽ không dễ dàng trở thành thước đo giá trị của chính mình.
Vì vậy, thay vì chỉ giải thích cho con rằng “đừng quan tâm đến lời người khác nói”, bố mẹ có thể từng bước giúp con xây dựng một nền tảng giá trị vững vàng hơn. Khi trẻ hiểu rằng tiền bạc không quyết định vị thế hay phẩm giá của một con người, con sẽ tự tin hơn khi đứng trước những bạn có điều kiện kinh tế tốt hơn và không cảm thấy mình thấp kém chỉ vì sở hữu ít đồ đắt tiền hơn.
