Có những lời nói người lớn nghe xong rồi quên, nhưng trẻ lại nhớ rất lâu. Đặc biệt, những câu được lặp đi lặp lại có thể dần trở thành cách trẻ nhìn nhận chính mình.
1. “Con làm gì cũng không xong”
Một lỗi sai cụ thể không có nghĩa một đứa trẻ là người kém cỏi. Thế nhưng khi cha mẹ thường xuyên nói “con làm gì cũng không xong”, trẻ rất dễ chuyển từ suy nghĩ “mình làm sai” sang “mình không làm được gì cả”.
Đây là điểm khác biệt rất lớn. Một bên giúp trẻ nhận ra vấn đề để sửa, còn một bên khiến trẻ nghi ngờ năng lực của chính mình. Nếu nghe câu này quá nhiều, trẻ có thể trở nên ngại thử việc mới vì sợ lại thất bại và bị trách móc.
Cha mẹ nên góp ý vào hành vi thay vì đánh giá toàn bộ con người. “Việc này con chưa làm đúng, mình cùng xem lại nhé” sẽ giúp trẻ hiểu rằng sai sót chỉ là một phần của quá trình học hỏi.
2. “Nhìn bạn kia mà học”
So sánh thường được cha mẹ sử dụng với mong muốn tạo động lực. Nhưng khi một đứa trẻ liên tục bị đặt cạnh người khác, điều chúng nhận được nhiều khi không phải động lực mà là cảm giác mình luôn thua kém.
Trẻ có thể bắt đầu chú ý đến việc người khác giỏi hơn mình ở đâu, thay vì nhìn vào sự tiến bộ của bản thân. Lâu dần, mỗi điểm số thấp, một lần làm sai hoặc một lời nhận xét từ người lớn đều có thể trở thành bằng chứng khiến trẻ nghĩ mình không đủ tốt.
Thay vì so sánh con với người khác, cha mẹ nên giúp con so sánh với chính mình. “Lần này con đã tiến bộ hơn lần trước ở điểm nào?” là câu hỏi đơn giản nhưng có thể tạo ra một hướng suy nghĩ tích cực hơn rất nhiều.
3. “Có thế mà cũng sợ”
Điều khiến người lớn sợ hãi có thể rất khác với điều khiến trẻ lo lắng. Một việc tưởng như bình thường với cha mẹ đôi khi lại là thử thách lớn đối với một đứa trẻ chưa có nhiều kinh nghiệm.
Khi cha mẹ liên tục phủ nhận nỗi sợ bằng những câu như “có gì đâu mà sợ”, trẻ có thể nghĩ rằng cảm xúc của mình là đáng xấu hổ. Từ đó, trẻ không còn muốn chia sẻ khi gặp khó khăn mà chọn cách giấu cảm xúc.
Cách tốt hơn là thừa nhận cảm xúc trước khi hướng dẫn con giải quyết vấn đề. “Mẹ biết con đang sợ, mình thử từng bước một nhé” vừa giúp trẻ cảm thấy an toàn, vừa dạy con cách đối diện với nỗi sợ thay vì chạy trốn nó.
4. “Con chẳng bằng ai cả”
Đây là câu nói có thể gây tổn thương sâu hơn cha mẹ tưởng. Khi một đứa trẻ nghe mình “chẳng bằng ai”, điều còn lại trong đầu trẻ đôi khi không phải là một lời nhắc nhở, mà là cảm giác bản thân không có giá trị.
Một đứa trẻ thường xuyên bị phủ nhận có thể dần ngại phát biểu, không dám thể hiện ý kiến và sợ mắc lỗi trước mặt người khác. Điều đáng nói là trẻ có thể vẫn có năng lực, nhưng không còn đủ tự tin để sử dụng năng lực đó.
Cha mẹ hoàn toàn có thể nghiêm khắc khi con mắc lỗi, nhưng cần tách hành vi khỏi giá trị của trẻ. Có thể nói “Việc con vừa làm là chưa đúng” thay vì “Con là đứa chẳng làm nên trò trống gì”.
5. “Con luôn làm bố mẹ thất vọng”
Khi câu nói này xuất hiện thường xuyên, trẻ có thể bắt đầu sống trong tâm thế phải làm mọi thứ để được cha mẹ công nhận. Một điểm số không tốt, một lần mắc lỗi hoặc một quyết định sai đều dễ khiến trẻ cảm thấy mình đã khiến bố mẹ thất vọng.
Nguy hiểm hơn, trẻ có thể dần hình thành nỗi sợ thất bại. Thay vì mạnh dạn thử sức, trẻ chọn những việc chắc chắn mình làm được để tránh bị đánh giá. Khi ấy, sự kỳ vọng của cha mẹ vô tình trở thành áp lực.
Nếu không hài lòng với hành vi của con, cha mẹ nên nói rõ điều gì cần thay đổi. “Bố mẹ không hài lòng vì con đã không giữ lời” cụ thể và có hướng giải quyết hơn nhiều so với việc gắn cho trẻ một nhãn tiêu cực.
6. “Mạnh mẽ lên, có gì đâu mà khóc”
Khóc là một cách trẻ giải tỏa cảm xúc. Việc trẻ buồn, sợ hãi, thất vọng hoặc tủi thân không có nghĩa trẻ yếu đuối. Nếu mỗi lần con khóc đều bị yêu cầu phải nín ngay, trẻ có thể học cách che giấu cảm xúc thay vì học cách kiểm soát chúng.
Khi không được phép thể hiện cảm xúc, trẻ có thể khó nói ra điều mình thực sự cần. Một số trẻ trở nên im lặng, một số khác lại dễ cáu gắt hoặc bùng nổ vì không biết cách diễn đạt cảm xúc bằng lời.
Cha mẹ không cần giải quyết ngay mọi vấn đề khi con đang khóc. Đôi khi chỉ cần nói: “Con buồn thì cứ khóc một chút, khi bình tĩnh rồi mình nói chuyện” cũng đủ để trẻ hiểu rằng cảm xúc của mình được tôn trọng.
7. “Để bố mẹ làm, con không làm được đâu”
Đây là câu nói rất dễ xuất hiện khi cha mẹ sốt ruột. Vì muốn mọi việc nhanh hơn hoặc sợ con làm hỏng, người lớn thường làm thay. Nhưng nếu chuyện này lặp lại quá nhiều, trẻ có thể hình thành niềm tin rằng mình không đủ khả năng.
Tự tin không đến từ việc cha mẹ liên tục nói “con giỏi lắm”. Nó được hình thành khi trẻ được tự làm, tự mắc lỗi, tự sửa và nhận ra rằng mình có thể tiến bộ. Nếu mọi khó khăn đều được cha mẹ giải quyết thay, trẻ sẽ thiếu những trải nghiệm cần thiết để xây dựng sự tự tin.
Vì vậy, khi con gặp một việc khó, cha mẹ không nhất thiết phải làm thay ngay. Hãy cho trẻ thời gian thử sức, chỉ hỗ trợ khi cần và ghi nhận nỗ lực. Một đứa trẻ biết rằng mình được phép sai sẽ có nhiều cơ hội trở thành một người dám thử, dám làm và dám chịu trách nhiệm.
Lời nói của cha mẹ không quyết định hoàn toàn con người của trẻ, nhưng những lời được lặp lại mỗi ngày chắc chắn có sức ảnh hưởng rất lớn. Cha mẹ có thể nghiêm khắc mà không hạ thấp con, có thể sửa lỗi mà không phủ nhận năng lực, có thể đặt kỳ vọng mà vẫn cho trẻ cảm giác an toàn.
Điều trẻ cần không phải là những lời khen vô điều kiện. Trẻ cần biết rằng dù mình mắc lỗi, thất bại hay chưa làm tốt, mình vẫn là một người có giá trị và luôn có cơ hội làm lại.
