Không ít người cho rằng một đứa trẻ nhanh trí, biết tính toán và khéo léo giành phần lợi về mình là biểu hiện của sự thông minh. Tuy nhiên, đằng sau những hành vi tưởng như “lanh lợi” ấy đôi khi là vấn đề về cách ứng xử và khả năng thấu hiểu người khác.
Chẳng hạn, có trẻ tỏ ra rất ngoan ngoãn, khéo ăn nói nhưng lại tìm cách lấy những món đồ không thuộc về mình, thậm chí lặp lại hành vi này mà không cảm thấy có lỗi. Khi được người lớn khen là “thông minh, biết cách xoay xở”, trẻ dễ cho rằng những hành vi ấy là đáng tự hào.
Thực tế, IQ cao không đồng nghĩa với EQ cao. Một đứa trẻ có thể nhanh trí nhưng vẫn thiếu khả năng kiểm soát ham muốn, tôn trọng ranh giới, đồng cảm và phân biệt đúng - sai. Nếu bốmẹ vô tình cổ vũ những biểu hiện “khôn lỏi” này, trẻ có thể đạt được lợi ích trước mắt nhưng lại bỏ lỡ những bài học quan trọng về nhân cách.
Trẻ luôn muốn có phần hơn và chưa biết tôn trọng ranh giới
Khi còn nhỏ, trẻ chưa nhận thức đầy đủ về ranh giới và quyền sở hữu, vì vậy đôi khi có thể lấy đồ mình thích hoặc luôn muốn phần nhiều hơn khi chia sẻ với người khác. Đây là những hành vi cần được người lớn nhẹ nhàng hướng dẫn, thay vì vội vàng gắn nhãn cho trẻ.
Điều quan trọng là giúp con hiểu, thích một món đồ không có nghĩa là con có quyền lấy, muốn có điều gì, con cần hỏi và được sự đồng ý.
Nếu bố mẹ bỏ qua hoặc thậm chí xem đó là biểu hiện của sự “khôn ngoan”, trẻ có thể dần hình thành thói quen tìm cách giành lợi ích cho mình. Những việc nhỏ hôm nay tưởng không đáng kể, nhưng nếu lặp lại lâu ngày có thể ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận về ranh giới, sự công bằng và trách nhiệm.
Trẻ hay tìm cách né tránh và tận dụng những “lối tắt”
Một số trẻ khá nhanh trí, giao tiếp tốt và có khả năng tìm ra cách giải quyết vấn đề theo hướng thuận lợi cho mình. Tuy nhiên, nếu thường xuyên dùng sự khéo léo để né tránh trách nhiệm hoặc tìm lợi ích cho bản thân, đây lại là điều bố mẹ cần lưu ý.
Chẳng hạn, trẻ có thể viện lý do để không làm bài tập, khéo léo đổ lỗi khi mắc lỗi, hoặc đóng góp ít trong hoạt động chung nhưng lại tìm cách nhận phần công lao về mình. Đôi khi, trẻ cũng có thể dựa vào việc học đối phó, đoán đáp án hoặc những “mẹo nhỏ” để đạt kết quả trước mắt.
Những cách làm này có thể giúp trẻ thuận lợi trong một vài tình huống, nhưng nếu được lặp lại và không được điều chỉnh, trẻ dễ hình thành thói quen chọn đường dễ dàng thay vì kiên trì và nỗ lực. Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng chịu trách nhiệm, sự tin cậy trong các mối quan hệ và quá trình trưởng thành của trẻ.
Vì vậy, thay vì chỉ khen con vì “nhanh trí” hay đạt được kết quả, bố mẹ nên giúp trẻ hiểu rằng thông minh không chỉ là biết tìm ra lối tắt, mà còn là biết làm đúng, nỗ lực và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Trẻ tiếp thu nhanh nhưng dễ hài lòng với những gì đã biết
Một số trẻ có khả năng tiếp thu khá nhanh, đặc biệt là khi gặp những kiến thức quen thuộc. Tuy nhiên, các em lại dễ dừng lại ở mức “hiểu là được”, ít dành thời gian đào sâu, luyện tập và củng cố kiến thức.
Chẳng hạn, khi trả lời đúng một câu hỏi trên lớp, trẻ có thể nhanh chóng hài lòng và không muốn suy nghĩ thêm. Khi đọc sách, trẻ chỉ chú ý đến những phần thú vị mà bỏ qua việc tìm hiểu ý nghĩa sâu hơn. Khi nắm được cách giải một dạng bài, trẻ cũng có thể không muốn luyện tập thêm vì cho rằng mình đã hiểu.
Những biểu hiện này đôi khi khiến trẻ trông có vẻ thông minh và tiếp thu tốt, nhưng nếu thiếu thói quen học tập nghiêm túc, kiến thức rất dễ trở nên hời hợt và thiếu nền tảng. Khi chương trình học ngày càng khó, trẻ có thể gặp khó khăn vì những kiến thức trước đó chưa được củng cố vững chắc.
Thực tế, nhiều trẻ không thiếu năng lực, mà chỉ chưa hình thành được sự kiên trì và thói quen học sâu. Khả năng tiếp thu nhanh là một lợi thế, nhưng sự bền bỉ trong học tập mới giúp kiến thức trở thành năng lực thực sự.
Trẻ thường xuyên nói dối để được người khác công nhận
Một số trẻ có vẻ khéo léo trong giao tiếp, biết cách làm người khác vui lòng và dễ tạo thiện cảm. Tuy nhiên, phía sau đó đôi khi là thói quen nói quá hoặc che giấu sự thật để nhận được lời khen hay sự chấp thuận.
Chẳng hạn, trẻ có thể nói rằng mình đã hoàn thành bài tập dù chưa làm, tìm lý do để giải thích khi kết quả không tốt, hoặc cố gắng làm vừa lòng bạn bè để được yêu quý. Những hành vi này thường xuất phát từ tâm lý sợ bị trách mắng, thiếu tự tin hoặc quá mong muốn được công nhận.
Nếu thường xuyên dựa vào việc che giấu hay tạo ra một hình ảnh khác về bản thân, trẻ có thể dần khó đối diện với thiếu sót của chính mình và khó xây dựng những mối quan hệ chân thành.
Vì vậy, bên cạnh việc quan tâm đến IQ, điểm số và thành tích, bố mẹ cũng cần chú trọng nuôi dưỡng sự trung thực, tự tin và trách nhiệm.
Sự nhanh trí có thể giúp trẻ giải quyết một tình huống, nhưng sự chân thành, trung thực và biết chịu trách nhiệm mới là những phẩm chất giúp trẻ xây dựng niềm tin và trưởng thành vững vàng về lâu dài.
